(झापा) - रुकुम पश्चिमको चौरजहारीमा २०७७ जेठ १० मा नवराज विकसहित ६ युवकको हत्या भयो । विवाहका लागि प्रेमिका लिन गएका जाजरकोटका नवराज र उनका साथीलाई गैरदलित केटी पक्षले कुटीकुटी भेरी नदीमा बगाइदिएका थिए । यस घटनाबारे अदालतमा मुद्दा चलिरहेको छ । तर निसाफ कहिले हुन्छ भन्ने टुंगो छैन । न्याय प्राप्तिमा विलम्ब भएपछि अधिकारकर्मी गुहार्न केही महिना पहिले काठमाडौं आएका नवराजका आफन्तले आक्रोश पोखे, ‘हामीलाई जे गरियो, अब हामीले पनि अपराधीलाई त्यसै गरेर सजाय दिन बाध्य बनाउन खोजेको हो राज्यले ?’
जे नहुनुपर्थ्यो, त्यो भइसक्यो । तर जसरी न्याय हुनुपर्थ्यो, त्यो पनि हुन सकेन । किन त ?
अधिकारकर्मी, वकिल र समाज विज्ञानी सबैको उही राय छ, ‘समाजका सबै क्षेत्रझैं न्यायालय पनि जात व्यवस्थाको प्रभावबाट मुक्त छैन । न्यायालय पुगेका धेरैजसो जातीय उत्पीडनसम्बन्धी मुद्दाको फैसला पीडितको विपक्षमा आउँछ । त्यसमाथि रुकुम घटनाको चरम दलीयकरण भइसकेको छ ।’
दलको जात हेर्न रुकुम जानु !
चौरजहारी नगरपालिका–८ सोतीमा भएको सामूहिक हत्याको राजनीतीकरणमा स्थानीयदेखि केन्द्रीय नेतासमेत संलग्न भए । रुकुम पश्चिमका सांसद तथा वर्तमान अर्थमन्त्री जनार्दन शर्माले संसद् बैठकमा बोल्दै रुकुम घटनाका विषयमा भ्रमपूर्ण तथ्य छरे । माओवादी नेता शर्माले नवराज विकलगायतलाई कुटपिट नगरिएको दाबीमात्र गरेनन्, नदीमा हाम फाल्दा उनीहरूको मृत्यु भएको झूटो तर्क पनि गरे । शर्माको सक्रियता हत्याका आरोपित वडाध्यक्ष डम्बर मल्ललाई जोगाउन थियो । शर्मा मात्र होइन, उनका नातेदार चौरजहारी नगरपालिकाका मेयर विशाल शर्मा र कर्णाली प्रदेशका सांसद् गोपाल शर्मा पनि दोषीलाई उन्मुक्ति दिलाउन अग्रसर भए । यी दुवै माओवादी नेताको पहुँच पार्टीको केन्द्रसम्मै छ ।
दोषी जोगाउन शर्मा र रुकुमको स्थानीय माओवादी नेतृत्वले सक्रियता बढाएकामा तीव्र आलोचना भयो । चार दिनपछि जेठ १४ मा शर्माले विज्ञप्ति जारी गर्दै संसद्मा आफूले बोलेको कुरालाई तोडमोड गरिएको आरोप लगाए । उनको भनाइमा १८० डिग्रीको बदलाव आयो । उनले भने, ‘दलित जाति हुनुका कारणले घटना भएको र अझ प्रेमसम्बन्धसँग जोडिएकाले अझै अक्षम्य रहेको छ ।’ शर्माको निजी प्रस्टीकरण लोकलाज ढाक्नका लागि थियो, न्याय सुनिश्चित गर्न थिएन । उनले आफ्नो बोलीअनुसार व्यवहार नगर्नुले त्यसको पुष्टि भइसकेको छ ।
घटना भएको १५ महिना बितिसक्दा पनि पीडित भौंतारिइएका छन् । रुकुम घटनामा तत्कालीन नेकपाको आधिकारिक धारणा आएको थिएन । ‘अभियोग लागेका व्यक्तिलाई अन्तिम आदेश नआउन्जेल थुनामा राख्ने वा तारेखमा छाड्ने भन्ने विवाद उच्च अदालत हुँदै सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेका कारण जिल्ला अदालतमा यो मुद्दामा थुनछेक आदेशपछिको सुनुवाइसमेत भएको छैन,’ रुकुमका पत्रकार प्रवीर डडेल भन्छन्, ‘घटना पूरै पार्टीकरण भयो, पीडित परिवारले न्याय पाउने सम्भावना न्यून छ ।’ उनका अनुसार पार्टीकरणका कारण सुरुदेखि नै घटनालाई गम्भीरतापूर्वक लिइएन । घटनास्थल सिल गरिएन । आरोपितलाई दुई दिनसम्म पक्राउ गरिएन । जसकारण दसी–प्रमाण नष्ट भए । उनीहरू पक्राउ त परे तर अनुसन्धानका लागि पर्याप्त प्रमाण जुटाउन नसक्दा आरोपितहरू क्रमशः छुटिरहेका छन् । मुख्य आरोपित भनिएकी केटीकी आमा पनि छुटिसकेकी छन् ।
सर्वोच्च अदालतले गत वैशाखमा रुकुम घटनामा संलग्न २३ जनालाई थुनामा राख्न, दुई जनालाई परिवारको जिम्मा लगाउन, एक जनालाई धरौटीमा छाड्न र तीन जनालाई साधारण तारिखमा छाड्न उच्च अदालतले गरेको आदेश सदर गरेको थियो । रुकुम जिल्ला अदालतका निमित्त स्रेस्तेदार लक्ष्मण विकले गत वैशाख १९ मा सर्वोच्चबाट मुद्दाको फाइल आइपुगेको जानकारी दिए । ‘तर, त्यसपछि कोभिड–१९ संक्रमणका कारण निषेधाज्ञा सुरु भएकाले यो मुद्दाको कुनै प्रक्रिया अघि बढ्न सकेको छैन । अदालत नियमित सेवा खुम्च्याएर बसेको छ । यसमा कहिले टुंगो लाग्छ, भन्न सकिन्न,’ उनले भने ।
अधिवक्ता प्रकाश नेपालीले जातीय विभेदका घटनालाई दलीयकरण गरिने गलत परिपाटी मौलाउँदै गएको बताए । पार्टीकरणको असर जाहेरी दर्तामा मात्रै नभई अनुसन्धानको प्रक्रियासम्मै पर्ने उनी बताउँछन् । ‘जब छुवाछूतको मुद्दामा पार्टीकरण हुन्छ, तब बुझ्नुपर्छ, पीडितले न्याय पाउने सम्भावना लगभग टर्यो,’ उनले भने । रुकुम घटनाको दलीयकरण गर्ने सांसद शर्मालाई अहिले अर्थमन्त्री बनाइएकामा दलित संघसंस्थाले आलोचना गर्नुको कारण पनि यही हो । नवराज विकको परिवार एमाले हो भने गैरदलित युवतीको परिवारचाहिँ माओवादी ।
राजधानीमा जातकै राज !
कोरोना महामारीको दोस्रो लहरको सुरुवाततिर राजधानीको मध्यभाग बबरमहललाई विभेदको घटनाले ततायो । सञ्चारकर्मी रूपा सुनार डेरा खोज्दै सरस्वती श्रेष्ठको घर पुगेकी थिइन् । घरबेटी श्रेष्ठले रूपाको जात थाहा पाएपछि डेरा दिन इन्कार गरिन् । रूपाले आफूमाथि गरिएको जातीय विभेदविरुद्ध जाहेरी दिइन् । असार ६ मा श्रेष्ठ पक्राउ परिन् । धरौटीमा छुटेकी आरोपित लिन गत असार ९ मा तत्कालीन शिक्षामन्त्री कृष्णगोपाल श्रेष्ठ झन्डावाल गाडी लिएर महानगरीय प्रहरी वृत्त सिंहदरबार पुगे । मन्त्रीले आरोपित श्रेष्ठलाई आफ्नै गाडीमा राखेर घर पुर्याएको घटनाको सर्वत्र आलोचना भयो ।
छुवाछूतजस्तो गम्भीर सामाजिक अपराधमा संलग्नलाई छुटाउन गई अनुसन्धान अधिकारीलाई प्रभावमा पारेको भन्दै तत्कालीन शिक्षामन्त्रीको भूमिकाको तीव्र आलोचना भयो । आलोचना मत्थर पार्न तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिए, ‘कोही कसैले जातीय भेदभाव नगर्न र आरोपितलाई संरक्षण नगर्न चेतावनी दिन्छु ।’ प्रधानमन्त्रीले बोलीअनुसार कुनै ठोस कदम चालेनन् । अधिवक्ता श्याम विश्वकर्माले यो घटनालाई दलीयकरणसँगै जातीकरण गरिएको जनाए । उनले भने, ‘प्रधानमन्त्रीले गम्भीर रूपमा लिएको भए मन्त्रीलाई बर्खास्त गर्न सक्नुपर्थ्यो तर भएन ।’
रूपा सुनार वैज्ञानिक समाजवादी पार्टीसम्बद्ध भएकी कारण सो दलले न्यायका निम्ति सक्रियता देखाउनु अनौठो होइन । तर, रूपाले नियोजित रूपमा नेवार समुदायको बदनामी गर्न खोजेको आरोप लगाएर समुदायबीच वैमनस्य बढाउने काममा केही समूह सक्रिय भए । ‘रूपा सुनार घटना दलित भर्सेज नेवारजस्तो देखियो,’ विश्वकर्माले थपे, ‘समग्र समाज जातका आधारमा विभक्त भयो, विभेदलाई टेको लगाउने काम भयो ।’ सुनारले भोगेको घटनाका विषयमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमा समेत उजुरी पर्यो । तत्कालीन मन्त्री श्रेष्ठसँग आयोगले असार १६ मा स्पष्टीकरण सोध्यो । श्रेष्ठले औपचारिक स्पष्टीकरणमा भूल भएको स्विकारे ।
सर्वोच्च अदालतले शिक्षामन्त्रीबाट पदमुक्त भएपछि असार ३१ मा श्रेष्ठविरुद्ध अनुसन्धान अघि बढाउन अन्तरिम आदेश दिएको थियो । न्यायाधीशद्वय प्रकाशमान सिंह राउत र नहकुल सुवेदीको इजलासले पूर्वमन्त्री श्रेष्ठविरुद्ध सञ्चारकर्मी सुनारले दिएको जाहेरी दरखास्त दर्ता गरी निष्पक्ष र प्रभावकारी अनुसन्धान गर्न गराउन जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालय काठमाडौं र प्रहरी वृत्त सिंहदरबारलाई आदेश दियो ।
सुनारले जातीय विभेदको मुद्दामा सिंगो राज्य नै दलित समुदायको विपक्षमा रहेको सुनाइन् । उनको अनुभवमा, देशभरि जातीय विभेदका घटना बढ्दै जाने, पीडितले न्याय माग्दै जाने तर राजनीतिक दल र प्रशासनले पीडितलाई न्यायबाट वञ्चित गर्दै जाने परिपाटी मौलाएको छ । ‘सामाजिक न्यायका मुद्दामा सबै दलले पीडितका पक्षमा बोल्नुपर्ने र न्याय दिनुपर्ने हो,’ उनले थपिन्, ‘तर, दलितका मुद्दालाई पार्टीकरण गरेर पीडितलाई झन् पीडित बनाएर छाडिन्छ ।’ काठमाडौं जिल्ला अदालतले असोज ६ मा सुनारमाथि कोठा भाडामा लिन जाँदा जातीय विभेद भएको ठहर गरी घरबेटी सरस्वती श्रेष्ठलाई एक लाख १५ हजार रुपैयाँ धरौटी तिर्न आदेश दिएको थियो ।
लेखक तथा विश्लेषक राजेन्द्र महर्जनका अनुसार दलितका मुद्दालाई राजनीतीकरण गर्नुपर्नेमा दलीयकरण हाबी भइरहेको छ । ‘अधिकांश दलित संस्था दलको मुट्ठीका माखोजस्तै छन्,’ उनले भने, ‘दलपतिहरूका आदेश, निर्देश र संकेतबिना ती संस्थालाई दलितका जल्दाबल्दा मुद्दामा वक्तव्यसमेत दिन कठिन छ, यसको राजनीतीकरण र सिंगो आन्दोलनका रूपमा विस्तार त टाढाको कुरा भयो ।’ महर्जनले नाफाघाटा मात्रै हेर्ने दलहरूको अंकुशबिनाको स्वायत्त दलित आन्दोलन र गैरदलितहरूसँगको सहकार्यले मात्रै दलितका मुद्दाको व्यापक राजनीतीकरण र मुक्तिको अगुवाइलाई सहज पार्न सक्ने दाबी गरे ।
इलाम माई नगरपालिका–२ दानाबारीकी यामकला आचार्य विकले आफ्नै बुबाको लास हेर्नसमेत पाइनन् । गत वर्ष साउन १९ मा उनका बुबा चन्द्रप्रसाद आचार्यको मृत्यु भएको थियो । छिमेकी रत्नबहादुर विश्वकर्मासँग विवाह गरेकै कारण १२ वर्षदेखि यामकला माइतीबाट बहिष्कृत थिइन् । ‘बुबाको अन्तिम पटक मुख हेर्छु भनेर घर गएँ तर आफन्तले आँगन टेक्न दिएनन्,’ यामकलाले गुनासो गरिन् । अन्तिम संस्कारमा भाग लिन नदिएपछि उनले भाइ टीकाराम आचार्य, पार्वती आचार्य र छिमेकी लक्ष्मी दंगालविरुद्ध प्रहरीमा उजुरी दिइन् । भदौ ५ मा उनीहरूलाई जातीय छुवाछूतको अभियोगमा पक्राउ गरियो । घटनालाई ढाकछोप गर्न यामकलाकी कान्छी काकी विष्णुमाया रिमालले ठूलो भूमिका खेलिन् । तत्कालीन एमालेबाट निर्वाचित माई नगरपालिकाकी उपप्रमुख उनी न्यायिक समितिकी संयोजक पनि हुन् । ‘काकी त कम्युनिस्ट पार्टीकी नेता पनि हुन् । कम्युनिस्टहरू जातपात मान्दैनन् भन्दै हिँड्थे, तर तिनैबाट म अन्यायमा परें,’ यामकलाले भनिन् ।
राजनीति र स्थानीय सरकारमा पहुँच भएको परिवारले पार्टी र सत्ताको बलमा मुद्दालाई किनारा लगाइदिए । पीडित पीडितै रहिन् । मुद्दा मिलाउन दलका नेता/कार्यकर्ता सरकारी अड्डा पुगे । साक्षीहरूलाई प्रभावमा पार्नेदेखि मुद्दा फिर्ता लिन यामकलालाई दबाबसमेत दिइयो । ‘अदालतमा बकपत्र दिन जानेलाई पनि धम्क्याइयो,’ उनले भनिन् । अभियुक्तलाई जिल्ला अदालत इलामले १५/१५ हजार धरौटीमा छाड्यो ।
जिउँदो हुँदा मात्र होइन, मरेपछि पनि दलितविरुद्ध विभेद हुने गरेको छ । यसैको उदाहरण हो, सम्बरबहादुर सुनारको शव । पोखरा–१६, चण्डिका टोलका सुनारको गत वर्ष वैदेशिक रोजगारीका क्रममा मृत्यु भएको थियो । विदेशबाट बाकसमा आएको उनको शवको अन्तिम संस्कार गर्ने क्रममा स्थानीय क्षत्री समुदायले अवरोध पुर्यायो । स्थानीय सामुदायिक भवनमा काजकिरियाका लागि अनुरोध गर्दा क्षत्री समुदायले आफ्नो जातलाई बाहेकलाई दिन नमिल्ने र दलितलाई त झन् दिनै नसकिने भनेपछि विवाद भयो । गत वर्ष वैशाख १४ मा जातीय रूपमा विभेद भएको भन्दै सुनार परिवारले प्रहरीमा उजुरी दियो । तर, राजनीतिक दबाबका कारण उजुरी नै दर्ता हुन सकेन । यो मुद्दालाई कमजोर पार्न गण्डकी प्रदेशका एक एमाले सांसद् नै लागेका थिए । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको निर्देशनपछि बल्ल वैशाख १९ मा प्रहरीले जाहेरी दर्ता गरी अनुसन्धान अघि बढायो ।
जातले लियो दर्जनौं ज्यान
रूपन्देहीे देवदह–३ की दलित किशोरी अंगिरा पासीको २०७७ जेठ १० मा बलात्कारपछि हत्या भयो । १३ वर्षीया अंगिरालाई २५ वर्षीय युवा वीरेन्द्र भरसँग बस्ती नजिकको खोलामा स्थानीयले भेटेपछि जबर्जस्ती जिम्मा लगाए । तर, वीरेन्द्रको परिवारले अंगिरालाई बुहारीका रूपमा स्वीकार गरेन । त्यसपछि अंगिरा स्थानीय रोहिणी खोला नजिकै झुन्डिएको अवस्थामा फेला परिन् । परिवारले उनको बलात्कारपछि हत्या गरेको भन्दै प्रहरीमा किटानी जाहेर दिएको थियो ।
धनुषाका दलित युवक शम्भु सदा २०७७ जेठ २८ मा प्रहरी हिरासतभित्र झुन्डिएको अवस्थामा भेटिए । यो घटनापछि कोरोनाको पर्वाह नगरी देशव्यापी आन्दोलन भयो । सदाले न्याय भने पाएनन् । सप्तरीको सुरुंगा नगरपालिका–७ पोखरियाकी ज्योति पासवानले २०७८ साउन २३ मा घरैमा आत्महत्या गरिन् । उनका प्रेमी कृष्ण मिश्राविरुद्ध उनका पिता प्रमोदले आत्महत्या दुरुत्साहनसम्बन्धी शीर्षकमा साउन २७ मा जाहेरी दर्ता गराए । कृष्णले ज्योतिलाई ललाइफकाई घरबाट भगाएर यौनशोषण गरी आत्महत्याका लागि दुरुत्साहन गरेको आरोप परिवारको छ । सुरुंगा–७ पोखरियाका कृष्णले गत फागुन १० मा ज्योतिसँग अनौपचारिक बिहे गरेका थिए । दलित परिवारकी ज्योतिलाई घर भित्र्याए पनि कृष्णको परिवारले छोड्न दबाब दिएको थियो ।
झापाको कन्काई नगरपालिकामा गैरदलितको कुटाइबाट दार्जिलिङ टोलका ५७ वर्षीय बलबहादुर विश्वकर्माले ज्यान गुमाए । कमजोर आर्थिक हैसियतका बलबहादुरलाई छिमेकी मोहन घिमिरेले गत चैत २७ मा कुटपिट गरी हत्या गरेका थिए । दलित हत्याका घटना ह्वात्तै बढेपछि गत वर्ष दलित समुदाय र अधिकारका निम्ति लड्ने संघसंस्था आन्दोलित भए । प्रतिरोधको माहोल देशभर तातिएको र दलित अधिकारबारे बहस भइरहेका बेला २०७७ साउन ८ मा एथ्लेटिक्सकी कीर्तिमानी खेलाडी चन्द्रकला लामगादे र उनका पति सुमनमाथि छिमेकी दुर्गा श्रेष्ठको परिवारले जात काढेर कुटपिट गर्यो ।
मोरङको उर्लाबारी–४ थापाडाँगीकी १२ वर्षीया बालिका फूलसरी मंग्रान्ती (सार्की) २०७७ भदौ २२ मा छिमेकी निर्मला श्रेष्ठबाट कुटिइन् । घरभित्र पसेको बहानामा उनी कुटिएकी थिइन् । बालिकाकी आफन्त दुर्गाकुमारी रोकाले भनिन्, ‘छिमेकी हुन्, उनीहरूकै घरको बाटो हिँड्नुपर्छ । बाटो हिँड्दा पनि जातकै कुरो निकालेर थुक्छन् ।’ हालसालै जुम्लाको सिंजा गाउँपालिका–६ का वडाध्यक्ष कालीबहादुर बुढाले यातायात, खानेपानीलगायत विषयमा सञ्चारमाध्यममा दिएको अन्तर्वार्तामाथि टिप्पणी गरेको विषयमा उनका छोरा नवीन बुढाले स्थानीय दलित युवा विवेन्द्र नेपालीलाई कुटपिट गरे । कैलालीका प्रकाश विश्वकर्मा र मालती रावलबीच अन्तरजातीय विवाह भएपछि मालतीका आफन्तले कुटपिट गर्दै जोडीलाई अलग्याए ।
औपचारिक तथ्यांकले देखाउँछ भयावह दृश्य
प्रहरीको तथ्यांकअनुसार प्रदेश–२ का आठ जिल्लामा दुई वर्षयता ६३ जना दलितको हत्या भइसकेको छ । तर, अधिकांश घटनाका दोषीलाई कारबाही भएको छैन । दलित अधिकारकर्मी भोला पासवान भन्छन्, ‘दोषीलाई कारबाही हुन नसक्नुको मूल कारण मुद्दालाई पार्टीकरण गरिनु हो ।’
राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमा आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा जातीय विभेदका ४९ वटा उजुरी परेका छन् । कोरोनाकालको ५ महिने अवधिमा देशभर दलितमाथि ७ सय ५३ वटा ज्यादतीका घटना भएको जनाइएको छ । जसमा ३४ जना दलितको हत्या भएको छ । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको वार्षिक प्रतिवेदन २०७६/७७ अनुसार कोभिड–१९ को महामारी र बन्दाबन्दीको समयमा पनि दलित समुदायमाथि ६० भन्दा बढी मानव अधिकार उल्लंघनका घटना भए । सबैभन्दा बढी जातीय विभेद ३१ प्रतिशत, कुटपिट र गाली बेइज्जती २० प्रतिशत, हत्या १५ प्रतिशत, भोक अभाव र कोभिड–१९ सँग सम्बन्धित विभेद क्रमशः १२, १२ प्रतिशत रहेको छ । त्यसैगरी दलित महिला तथा बालबालिका बलात्कारको घटना ७ प्रतिशत र सामाजिक सञ्जालमा विभेदका घटना ३ प्रतिशत भएको पाइएको छ ।
२०७६/७७ मा राष्ट्रिय दलित आयोगमा २५ वटा उजुरी परेका छन् । उजुरीको प्रकृतिअनुसार सबैभन्दा बढी जातीय भेदभाव तथा अपमान ३२, जातीय विभेद तथा कुटपिट २८, अन्तरजातीय प्रेम तथा विवाहका कारण हत्या १६, दलितको अधिकार सम्बन्धमा १२, सामाजिक विभेद, बलात्कार र हत्या सम्बन्धमा ८ र बसोबासका लागि बस्ती खतरामा रहेको सम्बन्धी ४ प्रतिशत उजुरी परेका छन् ।
दलित अधिकारका क्षेत्रमा क्रियाशील गैरसरकारी संस्था समता फाउन्डेसनका अनुसार कोरोनाकालका दुई वर्षभित्र जातीय आधारमै १८ दलितको हत्या भयो भने २७ दलितमाथि निर्घात कुटपिट भयो । १४ दलित महिलामाथि जबर्जस्ती करणी, ३ माथि करणी प्रयास भयो । अन्तरजातीय बिहे गर्दा ७ जनामाथि अवहेलना, अन्तरजातीय प्रेम गर्दा दुई जनामाथि अवहेलना भयो भने एक जनाको बलपूर्वक गर्भपतन गराइयो । ६ जनालाई आत्महत्या गर्न दुरुत्साहन गरियो । जातीय भेद्भाव तथा छुवाछूतका ३२ घटना दर्ता भए । वैज्ञानिक समाजवादी पार्टीका संयोजक आहुतिले नेपालमा जातीय विभेद जबर्जस्त अवस्थामा छ भन्ने कुरा राजधानीको डेरा प्रकरणबाटै बुझ्न सकिने बताए । ‘सहर, बजारमा जातीय विभेद कम भयो भन्ने तर्क गलत छ,’ उनीले भने, ‘विभेद कम भएको होइन, रूप फेरिएको हो ।’
कानुनप्रति उदास राज्य
जातीय विभेद तथा छुवाछूत कसुर, सजाय ऐन २०६८ संशोधनपछिको जातीय तथा अन्य सामाजिक छुवाछूत र भेदभाव (कसुर र सजाय) ऐनमा जातीय गालीगलौजदेखि विभेद गर्ने आशयका अभिव्यक्ति दिए सजायको भागीदार हुने व्यवस्था छ । जातीय विभेद आशयका अभिव्यक्ति र अवहेलना भए मात्रै तीन महिनादेखि तीन वर्षसम्म कैद वा एक हजार रुपैयाँदेखि २५ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै हुन सक्छ । ‘तर, जातीय विभेदलाई सामान्य कमजोरी ठान्ने र यो विस्तारै ठीक हुन्छ भन्ने तर दलितमाथि अपराध गर्ने क्रम भने कहिल्यै नरोक्ने बरु बढाउँदै लैजाने क्रम द्रुत छ,’ समता फाउन्डेसनका कार्यकारी निर्देशक प्रदीप परियारले भने । उनका अनुसार जातीय विभेदका घटनामा संलग्नलाई कारबाही गर्न राज्ययन्त्र अहिले पनि उतिकै उदासीन छ । मुद्दा र उजुरी दर्ता गराउन सधैं आन्दोलन नै गर्नुपर्ने अवस्था छ । दबाब दिन नसकिएका ठाउँमा उजुरी गर्नसमेत हम्मे पर्छ ।
अधिवक्ता प्रकाश नेपालीका अनुसार छुवाछूत मुद्दामा प्रमाण जुटाउन समस्या हुने गरेको छ । छुवाछूत प्रत्यक्ष देख्न सकिँदैन, त्यसको ठोस प्रमाण हुँदैन । ‘प्रमाण नभएका भन्दै धेरै पीडितलाई न्यायबाट वञ्चित गरिएको छ,’ नेपालीले भने, ‘प्रमाणको भार प्रतिवादीमा रहने व्यवस्था यो ऐनमा हुनुपर्छ । न्यूनतम ३ वर्षसम्म कैद सजाय तोकेको छ । तर, कम्तीमा पनि ५ वर्ष जति सजाय हुनुपर्छ भन्ने हो ।’ क्षतिपूर्ति २ लाखसम्म भने पनि न्यूनतम आधार तोक्न जरुरी रहेको उनी बताउँछन् ।
समता फाउन्डेसनका अनुसार जातीय विभेद तथा छुवाछूत कसुरसम्बन्धी कानुन बनेको एक दशकमा जिल्ला अदातलमा ९१ वटा मुद्दा ठहर भएका छन्, जसमध्ये ८८ मुद्दाका पीडकले सफाइ पाएका छन् । उच्च अदालतमा ३१ वटामा कसुर ठहर हुँदा ७४ वटामा सफाइ दिइयो । सर्वोच्चमा २ ठहर र २ सफाइ भएको देखिन्छ । सरकारका पूर्वसचिव मानबहादुर विकले ऐन आए पनि त्यसअनुरूपका मुद्दा दर्ता नभएको जनाए । ऐन आएको १० वर्षमा ३ सय ४० मुद्दा मात्रै दर्ता भएका छन् । विकका अनुसार घटनाका पीडित मुद्दामा जान डराउँछन्, मुद्दा मामिला गरे पीडित दलितले उल्टै सास्ती खेप्नुपर्ने हुन सक्छ । ‘मुद्दा दर्ता गर्ने निकाय संवेदनशील बन्दैन, प्रहरीले अधिकांश मुद्दा दर्ता नगर्ने परिपाटीका कारण पनि ऐन प्रभावकारी भएन,’ उनले भने । मुद्दा हालेकै क्षणदेखि दबाब, धम्की, विस्थापन, नाकाबन्दी लगाइने आदि कारणले पीडा सहन नसकेर पीडितहरू मुद्दा दर्ता गर्नै डराउने गरेको उनले बताए ।
पूर्वसचिव विकले आफू प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुँदाको अनुभव सुनाए, ‘प्रहरीमा पुगेपछि पनि मिलापत्र गराउने परिपाटी देखिन्छ । कानुन र संविधानले गम्भीर सामाजिक अपराधको मुद्दाका रूपमा परिभाषित गरिसकेको कुरामा मिलापत्र गर्नै मिल्दैन ।’ उनका अनुसार मिलापत्रमा जोड दिने दलका अगुवा धेरै हुन्छन्, उनीहरूको दबाबले कारबाही अघि बढ्दैन ।
राष्ट्रिय दलित आयोगका अध्यक्ष देवराज विश्वकर्मा संविधानले इंगित गरेअनुरूपको गम्भीर सामाजिक अपराधका रूपमा लिएर कसुरको मात्राअनुसार सजायको दायरा बढाएर कानुन बनाउनुपर्ने जरुरी औंल्याउँछन् । उनले भने, ‘कानुन कार्यान्वयन निकायले छुवाछूतलाई सामान्य कुरा ठान्ने प्रवृत्तिले पनि दलितले न्याय पाएका छैनन् ।’ कानुनले जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतसम्बन्धी घटनाको उजुरी गर्ने सरकारको निकाय नेपाल प्रहरीलाई तोकेको छ । तर, प्रहरीले यो मुद्दालाई गम्भीरतापूर्वक नलिने परिपाटी ज्युँका त्युँ छ ।
मुद्दा पाए दलीयकरण, नत्र चुपचाप
हरेक पार्टीमा गैरदलित र खासगरी उपल्लो भनिने जातका मान्छे हाबी छन् । दलितका मुद्दालाई दलीयकरण गरेर निष्प्रभावी बनाइदिने दलले आन्तरिक समिति र संयन्त्रहरूमा जात व्यवस्थाबारे कतिको विमर्श गर्छन् त ?
पूर्वमन्त्री मीन विश्वकर्माका अनुसार २००९ जेठ १० मा नेपाली कांग्रेसको पहिलो जनकपुर अधिवेशनमा जातपातको कुरा व्यापक उठ्यो । अधिवेशनले सर्वसम्मत रूपमा कांग्रेसमा आबद्ध सदस्यले जातपात छुवाछूत नमान्ने/नगर्ने र कसैले मान्छ भने त्यसका विरुद्ध डटेर प्रतिवाद गर्ने निर्णय गर्यो । यो निर्णयबारे जिल्लामा सर्कुलरसमेत गरियो । ‘तर, पार्टीमा आबद्ध धेरैले छुवाछूत मात्रै मान्दैनन्, यो जघन्य अपराधलाई ढाकछोप गर्न र दोषीलाई उन्मुक्ति दिन अग्रसर बन्छन्,’ पूर्वमन्त्री विश्वकर्माले भने । विश्वकर्मासम्बद्ध पार्टीले दलन र जात व्यवस्थालाई मुख्य मुद्दाका रूपमा छलफल चलाउँदैन । दलित नेताकै चासोमा सामान्य औपचारिक कार्यक्रम भए मात्र, नत्र खास विमर्श हुँदैन ।
कम्युनिस्ट ब्यानर भएका पार्टीको अवस्था पनि त्यति फरक छैन । जात व्यवस्था निमिट्यान्न पार्ने न अभियान छ, न दलित आन्दोलनमा यी पार्टीको सिंगो पंक्ति सरिक नै देखिन्छ । छिटफुट भाषण गर्न नेता तयार भए पनि खास विषय र सन्दर्भमा पछि हट्छन् ।
(साथमा चिरञ्जीवी घिमिरे र सञ्जिता देवकोटा, नेपाल इन्भेस्टिगेटिभ मल्टिमिडिया जर्नालिजम नेटवर्क)
![कान्तिपुर दैनिक [Kantipur Daily]](https://epaper-beta-jscdn.ekantipur.com/images/logo/kantipur.png){kind=logo}
