You internet speed is slow. Switch to text view mode

Switch
epaper logo
ST

Last Login:
Logout
+
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
चिठी

चिठी

- नारी संवाददाता

इमेलबाट
महिलालाई आरक्षण आवश्यक छैन
नारीलाई सृष्टिको अवतार मानिन्छ । हाम्रो संस्कार र परम्परामा पनि शुभ साइतका लागि पाँच वा सात कन्याको आराधना गरिन्छ । पौराणिक काल खण्डको संघारमा बसेर नारीले तिलक लगाएपछि मात्रै युद्धका लागि निस्कने चलन थियो । भगवान् विष्णुले वृन्दाको पतिव्रता नष्ट गर्न छद्मभेषधारी जालन्धर बनेको कथाले पनि नारीको शक्ति कति छ, प्रस्ट हुन्छ । नारीलाई देवीका रूपमा मानिन्छ । यी तिनै देवी हुन् जो महादेवलाई कुल्ची रिस शान्त पारेकी थिइन्। यस्ता अनेकौं कथा, किंवदन्ती हामी पढ्छौं हामी बिहान तिनै अर्धास्वरूप नारायण र लक्ष्मीको आराधना गर्छौं । तर व्यवहारमा नारी भन्नेबित्तिकै अधिकारका विषयमा किंकर्तव्यविमूढ हुन्छौं ।
हरेक मानिसमा इच्छा र आकांक्षा हुन्छ, र त अवसरको खोजी गर्छ । जब अवसरको खोजी हुन्छ पुरुषले मात्र प्राथमिकता पाउँछ । आधुनिकीकरणको चरणसँगै विश्वमै नारी शक्ति छायामा पर्दै गयो । नारीहरू अवसरबाट वञ्चित हुँदै गए । जसरी जमिनभित्रको सञ्चित शक्ति भुइँचालोका रूपमा बाहिर आउँछ । हो, त्यसैगरी अवसरबाट वञ्चित भएका नारीहरूले संसारमै पहिलो पटक सन् १८४८ जुलाई महिनामा अमेरिकाको न्यूयोर्क सहरमा महिलालेक्रान्तिको वीजारोपण गरे । त्यसैगरी सन् १८४८ देखि १९१७ सम्म संसारमा नारी अधिकारका लागि धेरै क्रान्ति भए । सन् १८३७ मा फ्रान्सेली दार्शनिक चार्ल्स फोरिरले पहिलो पटक नारीवादको विषयमा व्याख्या गरे । पुरुषसरह नारीलाई पनि समान हक र अधिकार दिइनुपर्छ भन्ने उनको व्याख्या थियो ।
हाल महिला आरक्षणको कोटा भनी विभिन्न संघसंस्था र नेपाल सरकारले छुट्याएको छ । तर यो भन्दा पहिला सानैबाट नारीलाई शिक्षा दिइयो भने क्षमतावान् हुन नसक्लान् र ?
- कपिल लामिछाने

‘नारी’ मासिक मेरो प्रिय पत्रिका हो । यसमा प्रकाशित सामग्री निकै राम्रा लाग्छन् । पत्रिकामा पहिले फेसन र सौन्दर्यका कुरा धेरै समावेश हुन्थे। पछिल्लो समय समसामयिक, सामाजिक विषयवस्तु समावेश भएको पाइन्छ । पत्रिकाको २० औं वार्षिकोत्सवको उपलक्ष्यमा हार्दिक शुभकामना ।
- प्रतिभा शाक्य, पाटन

‘नारी’ मासिकको कात्तिक अंक समयमै हात पर्‍यो । यसमा प्रकाशित दिदी र बहिनीबीचको टीकासम्बन्धी फिचर निकै सान्दर्भिक लाग्यो । हुन पनि पछिल्लो समय दिदी र बहिनीबीचमा पनि टीका लगाउने ट्रेन्ड बढ्दो छ । घरमा दाजुभाइ नहुनेले टीकाबाट वञ्चित हुन नपर्ने मान्यताका साथ यो संस्कृतिको विकास भएको हुनसक्छ । पत्रिकाले उठाएको यो विषयवस्तु उत्साहवर्द्धक छ । यस्तै विषयवस्तुलाई समेट्ने प्रयास होस् ।

फेसबुकबाट
घरकी देवी किन अछूत ?
नौ महिनासम्म गर्भमा राखेर जन्माउने आमालाई आफ्नै छोराले अपवित्र मान्न थाल्नुको उपज के हो ? हामी जन्मदाता आमालाई कसरी अछूत भन्न सक्छौं ? आमा अछूत हुने भए तिनै आमाले जन्माएको छोरा कसरी महात्मा बन्छन् ? कसरी विद्वान् बन्छन् ? होला कुनै परिस्थितिजन्य कारणले परापूर्वकालमा सामाजिक नियम बनाइयो, यसको अर्थ सधैभरि यही नियम बिरालो बाँधेर श्राद्ध गरे जसरी गरिरहनुपर्छ भन्ने छैन । परिवर्तित समाजमा नयाँ परिवर्तन अंगालेर पनि प्रथालाई कायम राख्न सकिन्छ ।
बाहुनवाद र हिन्दूवादले बनेको सामाजिक सिस्टम अनि अछूत नभएर के हुन्छ त ?
- पृथ्वी लिम्बू

हरेक महिलाले खेल खेल्न जरुरी छ
खेलाडीले स्पर्धा जित्नका लागि खेल्छन् । तर, हरेक महिलाले खेल खेल्न जरुरी छ । शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य र सुरक्षाका लागि खेल महत्वपूर्ण कुरा हो ।
स्वच्छ पानी पिएर सन्तुलित भोजन गरेर मान्छे स्वस्थ हुन्छ भन्ने होइन मान्छे स्वस्थ रहन यीमध्ये केहीन केही गर्नैपर्छ । उकालो ओरालो हिँड्ने वा खेतबारीमा काम गर्ने अथवा खेलकुद वा शारीरिक व्यायाम गर्नु आवश्यक छ ।
- पुङमाङ कान्छा

‘जीवनमा संघर्ष अनिवार्य’
मानिसले चाहे र मेहनत गरे असम्भव भन्ने कुरा केही छैन जस्तो लाग्छ ।
स्यालुट छ अलकाज्यू, भियनामा बसेर पनि आफ्नो देशको भाषाको प्रचार (पढाइ) ले देशको इज्जत बढाउनुभएकोमा धन्यवाद तपाईंलाई ।
- मातृका खत्री

साह्रै राम्रो, आगामी दिनमा पनि यस्तै सन्देशमूलक लेखहरू पढ्न पाऊँ । हजुरलाई हार्दिक शुभकामना ।
- रुक्मिणी प्याकुरेल पौडेल

चिठी

अबको नयाँ अफगानिस्तान

- नारी संवाददाता
रिता गुप्ता, गाईघाट, उदयपुर

अमेरिका र तालिवानीबीच बीस वर्षसम्म मुसो र बिरालोको खेल जारी रह्यो । यो खेलमा पछिल्लो समय तालिवान बलियो भएर देखापरेको छ । खासगरी अमेरिकी सैनिकले अफगानिस्तान छाडेपछि तालिवानले मुलुकमाथि कब्जा जमाएको छ । सारा विश्व यो घटनाबाट स्तब्ध छ । तालिवानका विगतका नराम्रा गतिविधिका कारण विश्व नै
डराइरहेको अवस्था छ । मेरो विचारले कोही डराउनु पर्दैन । किनभने सबैलाई पावर चाहिन्छ र पावरका लागि नै अनेक तिकडमबाजी हुन्छ । आफ्नो प्रभुत्व कायम गर्न मानिस अरुको ज्यान लिन र आनो ज्यान दिन पनि तयार हुन्छन् । तालिवानले पनि पावरका लागि बीस वर्षयता लाखौंको ज्यान लिएको छ । विगतमा नेपालमा पनि तत्कालीन माओवादीले त्यस्तै गरेको थियो । हजारौंको ज्यान लिएको उसलाई संसद्को दायरामा ल्याउने जुन कार्य कांग्रेसले गर्‍यो त्यो सराहनीय छ । देश द्वन्द्वबाट मुक्त भयो र अब संसदीय प्रणालीबाट देशमा विकास हुँदैछ । यहाँका जनता आफ्नो भलो–कुभलो सोच्न सक्षम भैसकेका छन् ।
अफगानिस्तानमा तालिवानले पनि विश्वमा आफ्नो छवि सुधार्ने प्रयास गर्छ, गर्नुपर्छ । उसले देशमा चुनाव गराएर संसदीय प्रणालीबाट सत्ता चलाउन सके राम्रो हुन्छ । यसका लागि उसले प्रयास गर्नैपर्छ । आतंकबाट कहिल्यै कुनै देशको भलो भएको उदाहरण छैन र भेटिँदैन पनि ।

Page 11
Page 12
देशबाट

नेहालाई वुमन्स पावर लिफ्टिङ

- नारी संवाददाता

यो वर्षको ‘वुमन्स पावर लिफ्टिङ च्याम्पियनसीप–२०२१’ उपाधि नेहा बानुले जितेकी छन् । उनले प्रतियोगितामा ६० किलोग्राम तौल समूहमा ‘स्क्वाड’ तर्फ १२८ किलोग्राम, ‘बेन्च प्रेस’ मा ७० किलोग्राम र ‘डेडलिट’ मा १४३ गरी कुल ३४१ किलोग्राम तौल उठाएर उपाधि हात पारेकी हुन् । उनले उपाधिसँगै नगद ८० हजार र ५० हजार रुपैंयाँ पर्ने आकर्षक वेल्ट पुरस्कारसमेत पाइन् । नेहाले ६० किलोग्राम तौलमुनिको समूहमा समेत प्रथम स्थान हासिल गर्न सफल भई २५ हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाइन् ।
प्रतियोगितामा ६० किलोग्राममुनिको समूहमा पूनम तामाङ द्वितीय र ज्योति थापाले तृतीय स्थान हासिल गरे । त्यस्तै ६० किलोग्रामभन्दा माथिको समूहमा शर्मिला शाह प्रथम भइन् भने सीमा गुरूङ द्वितीय र कोमल थापाले तृतीय स्थान हासिल गरे । प्रतियोगितामा ६० किलोग्राम भन्दा माथिको र ६० किलोग्रामभन्दा तल दुवै विधामा प्रथम, द्वितीय र तृतीय हुने खेलाडीले क्रमशः २५ हजार, १५ हजार र १० हजार रुपैयाँ नगद पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । विजयी खेलाडीलाई गण्डकी प्रदेश सरकारका युवा तथा खेलकुदमन्त्री राजीव गुरूङले पुरस्कार वितरण गरेका थिए । पोखराको रङ्गशालास्थित बहुउद्देशीय कभर्ड हलमा प्रतियोगिता सम्पन्न भएको थियो ।

विदेश

चीनमा घट्यो बालबालिकाको गृहकार्य

- नारी संवाददाता

चीनले हालै विद्यालय समयपछि बालबालिकाको गृहकार्यको अत्यधिक चाप घटाउन शिक्षासम्बन्धी विशेष कानुन पारित गरेको छ । त्यहाँ बालबालिकालाई आराम र व्यायामका लागि पर्याप्त समय सुनिश्चित गर्न र उनीहरू धेरै समय इन्टरनेटमा नझुम्मिने परिस्थिति बनाउन अभिभावकहरूलाई आग्रह समेत गरिएको छ । गत अगस्टमै चीनले छ र सात वर्षका बालबालिकाका लागि लिखित परीक्षाको प्रावधान हटाएको थियो । चीनले गत वर्ष बालबालिकामा व्याप्त इन्टरनेट तथा ‘पप कल्चर’ को कुलत घटाउन विभिन्न उपाय थालेको थियो । त्यहाँको स्थायी विधायिका ‘नेसनल पिपल्स कंग्रेस’ ले बालबालिकासम्बन्धी कानुनलाई अनुमोदन गरिसकेको छ । कानुनको पूर्ण विवरण भने प्रकाशित गरिएको छैन । तर, अभिभावकलाई बालबालिकाको नैतिक, बौद्धिक विकास तथा सामाजिक व्यवहार निखार्ने उद्देश्यले उक्त कानुन ल्याइएको उल्लेख छ ।
कानून पारित भए पनि स्थानीय सरकारहरू त्यसको कार्यान्वयनमा उत्तरदायी हुने बताइएको छ । बालबालिकासम्बन्धी पछिल्लो कानुनबारे चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल ‘वाइबो’ मा मिश्रित प्रतिक्रिया देखिएको छ । गत जुलाईमा बेइजिङले देशभित्र मुख्य विषयहरूमा लाभ कमाउने उद्देश्यले खोलिएका अनलाइन शिक्षण सिकाइ केन्द्रहरू बन्द गरिदिएको थियो । नयाँ कानुनले वैदेशिक लगानीमा खोलिने त्यस्ता केन्द्रहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएको छ । यसअघि झन्डै १२० अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको अनलाइनमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो । चीनमा अहिलेसम्मकै न्यून जन्मदर देखिएको अवस्थामा सरकारले चालेको यो कदमलाई अभिभावकमा बालबालिका हुर्काउन परेको चाप कम गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ ।

Page 13
संस्कृति

साझा बन्यो छठ

- नारी संवाददाता

कात्तिक २४ गते बुधबार अस्ताउँदो सूर्यलाई र २५ गते बिहीबार उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिई यो वर्षको छठ पर्व समापन भयो । चार दिनसम्म मनाइने यो पर्व अत्यन्तै भक्तिभाव र श्रद्धाका साथ मनाइन्छ । यो पर्वमा नदी, खोलानाला र जलाशयका किनार सरसफाइ गरी बनाइएको रंगीचंगी घाटमा छठ व्रती आफ्ना परिवारका सदस्यहरूका साथ सूर्यको उपासना गर्छन् । सूर्यलाई साँझ र बिहानको अर्घ्य चढाउने दिन छठ घाटमा श्रद्धालुहरूको बाक्लो उपस्थित हुन्छ । तराई–मधेसको यो मौलिक छठ पर्व पछिल्लो समय देशभरिका सबै जातजातिले मनाउन थालेका छन् । सन्तान सुख तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ छठ पर्व मनाइन्छ ।


तस्बिरहरूः महेश प्रधान

Page 14
समाचार

घुमफिरमा राष्ट्रपति

- सुरज कुँवर

दसैंअघिका राजनीतिक उथलपुथलको साक्षी बनेकी राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीलाई ‘कामको चाप र काठमाडौंको कोलाहल’ बाट केही दिनका लागि छुट्टी चाहिएको थियो ।
कोराना संक्रमण दर घट्ने क्रममा रहेको बेला घटस्थापनाको दुई दिनअघि प्रथम महिला राष्ट्रपति विद्यादेवी एक रात दुई दिनका लागि चन्द्रागिरि जाने कार्यक्रम तय भयो । असोज १८ मा दिउँसो साढे २ बजे राष्ट्रपति जेठी छोरी उषाकिरण, कान्छी निशा कुसुम, दुई नातिनी, भाइ डेगेन्द्र पाण्डे, देवर डा. कैलाश, भाइबुहारीका साथ चन्द्रागिरि पुगिन् । नितान्त पारिवारिक भ्रमण भनिएको यो यात्रामा छोरीतर्फका दुई नातिनी, छोरीज्वाईं उमेश थापा र कान्छा ज्वाईं अभिषेक यादवसहित भतिजा–भतिजी गरी १२ जना थिए ।
चन्द्रागिरि डाँडामा यसअघि दुईपटक भ्रमण गरिसकेकी राष्ट्रपतिको रिसोर्टमा पहिलो बसाइ थियो । लठ्ठामा फन्को लगाउँदै चलायमान केवलकारमा सर्वसाधारणले हतारिँदै चढेझैं राष्ट्रपतिलाई चढाइएन । सर्वसाधारणले प्रयोग गर्ने सिँढीमा रातो कारपेट टेक्दै उनी केवलकार सामुन्ने आइपुग्दा रिसोर्ट व्यवस्थापनले उनका लागि ३८ वटा केवलकार ५ मिनेटका लागि रोकेको थियो । उनी चढ्ने २७ नम्बरको केवलकार (गोन्डाला) लाई सेनिटाइज गरिएको थियो । जब उनी बसिन् अनि केवलकार ‘स्टार्ट’ गरियो ।
जसमा राष्ट्रपतिसहित उनका अंगरक्षक, चन्द्रागिरिकी अध्यक्ष चन्द्र ढकाल र निर्देशक हेमराज ढकाल गरी चार जनामात्रै सवार भए । उनी चढेको केवलकारमा रातो झन्डा टाँगिएको थियो । ‘भीभीआईपी गेस्ट चढ्ने केवलकारमा सम्मान र संकेतका लागि रातो झन्डा राख्ने चलन छ,’ चन्द्रागिरिको व्यवस्थापनले भन्यो ।


उनीपछिका केवलकारमा राष्ट्रपतिको सचिवालयका कर्मचारी, परिवारका सदस्य र सुरक्षाकर्मी थिए । राष्ट्रपतिको त्यो निजी भ्रमणमा एक जना सैनिक चिकित्सक, सचिवालयका प्रमुख स्वकीय सचिव भेषराज अधिकारी, स्वकीय सहसचिव शिव भट्टराई, प्रेस सचिव सोम राई र स्वकीय उपसचिव राजकुमार राई तथा १० जना सुरक्षाकर्मी थिए ।
त्यसदिन काठमाडौंमा मौसम अदलबदल भइरहेको थियो । बेस–स्टेसनबाट टप–स्टेसनमा जाँदै गर्दा केवलकार बाक्लै बादलभित्र छिर्‍यो । १५/१५ मिनेटमा बदलिरहने मौसम र तापक्रमबारे उनले केवलकारमा जिज्ञासा राखेकी थिइन् । अढाई किलोमिटरको केवलकारको यात्रापछि उनी टप स्टेसनबाट रिसोर्टसम्मको १७ सय मिटर सडकमा टोयटाको हायस भ्यान चढेर गइन् ।
बर्खा निख्रिनै लाग्दा दसैं आसपासमा मकवानपुर र काठमाडौंको सीमामा पर्ने कीर्तिपुरमाथिको चम्पादेवी वनमा स्थानीयले कोइला निकाल्न लालीगुराँसका रुख ढलाएर आगो लगाउँछन् । भालेश्वर मन्दिरबाट रिसोर्टतर्फ सडक यात्रा गरिरहेकै बेला यो दृश्य राष्ट्रपतिका आँखाले पनि देख्यो । ‘त्यो धूवाँ केको हो ?’ उनले हायसमा सोधिन् । ‘कोइला पोल्न आगो लगाएको हो हजुर,’ गाडीभित्र रहेका संचालकमध्ये कसैले उनको जिज्ञासा मेटाइदिएका थिए । बाक्लो र हरियाली वन, सफा वातावरण देखेपछि उनले वन्यजन्तुबारे पनि सोधिन् । केवलकारबाट उक्लिदै गर्दा संचालकहरूले बीच–बीचमा जंगलमा वन्यजन्तुका लागि राखिदिएका पानीका भाँडाबारे पनि भनिरहेका थिए ।
राष्ट्रपतिका लागि चन्द्रागिरि रिसोर्टको सबैभन्दा महँगो ‘प्रेसिडेन्ट सुइट’ बुक गरिएको थियो । काठमाडौं सहरतर्फ फर्किएको सगरमाथा बिल्डिङको ३१२ नम्बरको ‘प्रेसिडेन्ट सुइट’ मा एक रातको ३० हजार रुपैयाँ पर्छ । त्यहाँ रहेका मनास्लु, गौरीशंकर र गणेश नाम दिइएका अरु तीनवटा एनेक्सका ९९ वटा डिलक्स र एक्जुकेटी रूमभन्दा यो महँगो सुइट हो । नेपाली कलायुक्त ह्यान्डमेड फर्निचरको सजावट भएको त्यो सुइटमा १० दिनअघि पुष्पकमल दाहाल र ४३ दिनअघि नयाँ पार्टी बनाउन चन्द्रागिरि पुगेका माधव नेपाल पनि एक रातका लागि बसेका थिए ।
राष्ट्रपतिका लागि बुक गरिएको रूमको साँचो एक दिनअघि नै सुरक्षाकर्मीले लिइसकेका थिए । निगरानीका लागि एक दिनअघि नै त्यहाँ सुरक्षाकर्मी पुगेका थिए । राष्ट्रपति बास बस्ने दिन सगरमाथा कम्प्लेक्समा अरु गेस्टलाई राखिएन । त्यस बिल्डिङमा उनकै परिवारका सदस्य, सुरक्षाकर्मी बसे । राष्ट्रपति बसेकै चौथो फ्लोरको ३०९ र ३१० नम्बर रूममा दुई छोरी थिए । यी सुइट नभई नौ हजार रुपैयाँ पर्ने डिलक्स रुम थिए ।


राष्ट्रपति आउने पक्कापक्की भएपछि चन्द्रागिरिका सेफ हवल लामाको टोलीले छुट्टै मेनु बनाएको थियो । जसलाई राष्ट्रपति कार्यालयबाट स्वीकृत गराइएको थियो । रिसोर्टको डाइनिङमुनि भुइँतलामा ‘बैठक’ नाम दिइएको नेपाली रेस्टुरेन्ट छ । जहाँ उनले पुगेकै दिन दिउँसो हाई–टी लिएकी थिइन् । हाई–टीमा स्यान्डबीच, चीज पपकर्न, गार्लिक प्राउन, चिकेन नगेट, मुस्ताङ आलु, फ्रेस फ्रुट, मसला चिया आदि थियो । उनले मसला चियाको प्रशंसा गरेकी थिइन् ।
डिनर खाने बेलामा पानी परिरहेको थियो । उनी आफै छाता ओढेर बैठक हल पुगिन् । उनका लागि त्यहाँ पोखेरेली जेठो बूढो र मार्सीको भात, कर्णाली सिमीको दाल, चित्लाङबाट झिकाइएको सिस्नोको सुप र खसीको भुटन बनाइएको थियो । रात्रि भोजनमा त्यही चौरमा दाना नदिई पालेका अनि विशिष्ट अतिथिका लागि मात्रै राखेका दुईवटा लोकल कुखुराको मासु पनि खुवाइएको थियो ।
राष्ट्रपतिको पारिवारिक स्रोतका अनुसार, त्यही हलमा भएको हाई–टी र डिनरमा उनले साना नातिनीहरूसँग पनि समय बिताएकी थिइन् । खाना खाइसकेपछि उनले सेफ लामालाई बोलाई खानाको प्रशंसा गर्दै उनीसँग पाककला र पेसागत विषयमा जिज्ञासा राखेकी थिइन् ।
डिनरपछि उनी रिसोर्टको डिलमा रहेको स्वीमिङ पुलमा गइन् । अनि रातको काठमाडौं उपत्यकालाई हेरिन् । त्यहाँबाट अरूलाई धरहरा देखाइन् । भोलिपल्ट बिहान उनलाई ब्रेकफास्ट (ब्राउन ब्रेड, टोस्ट र कालो चिया) सुइटमै सर्भ गरियो । ब्रेकफास्टपछि उनले परिवारका सदस्यका साथ चन्द्रागिरि डाँडामा रहेको भालेश्वर मन्दिरमा आरतीमा सहभागी भइन् । पुजारीले चन्दन लगाइदिए । दानपेटीमा दक्षिणा चढाइन् । अनि त्यहाँ रहेको पृथ्वीनारायण शाहको सालिक नजिकै पुगेर उनले आफ्ना परिवारका सदस्यलाई नेपाल एकीकरण, पृथ्वीनारायण शाह र काजी कालु पाण्डेका वीरगाथा, दिव्य उपदेशका बारेमा आफूले जानेका कथा सुनाइन् । त्यहाँ उनले छोरीज्वाईं र नातिनीसँग फोटो खिचिन् ।


मन्दिरको पूजा सकिएपछि उनी हिँड्दै सेमिनार हलसम्म अवलोकन गर्दै आइन् । त्यहाँ बुद्धको मूर्ति देखेपछि उनले ‘राम्रो ठाउँमा राख्नुभएको रहेछ,’ भनी प्रशंसा गरिन् । राष्ट्रपतिलाई खाना दिनुअघि उनका सुरक्षाकर्मीले चाख्थे अनि मात्रै उनलाई दिइन्थ्यो । त्यहाँ राष्ट्रपतिले खाएका सबै खानाको नमुना जाँचका लागि पहिल्यै छुट्याइन्थ्यो ।
छिनछिनमा बदली भइरहने चन्द्रागिरि डाँडामा राष्ट्रपति भण्डारीले सर्वाधिक चासो राखेको विषय मौसम र सफा वातावरणबारे थियो । रिसोर्टको दक्षिणमा रहेको हेलिप्याडमा पनि उनी घुम्न निस्किन् । त्यहाँ उनले मकवानपुरको फाखेल, चखेल र चित्लाङ जाने हाइकिङ रुटबारे जिज्ञासा राखेकी थिइन् । ‘सहरको कोलाहलभन्दा यहाँ आएर फ्रेस भएँ,’ उनले चन्द्रागिरिमा धेरैपटक यसो भनिरहिन् ।
सचिवालयका एक कर्मचारीका अनुसार, त्यहाँबाट फर्केपछि उनले आफ्ना कर्मचारीहरूमा ‘चन्द्रागिरिको बसाइले फ्रेस बनाएको’ बताएकी थिइन् । यो भ्र्रमण उनकै इच्छानुसार तय गरिएको निजी भ्रमण थियो ।

Page 15
Page 16
विचार

‘आरक्षण’ चाहिन्छ

- नारी संवाददाता

पैतृक सम्पत्तिमा महिलाको अधिकार हुनुपर्छ भन्ने कुरा उचित लाग्दैन । महिलालाई आरक्षण पनि चाहिँदैन’ भन्ने मोतीशोभा श्रेष्ठको भनाइले आरक्षणबारे अझ धेरै तथ्य बुझ्न बाँकी छ । खासगरी नेपालसहित दक्षिण एसिया र विश्वमा ‘आरक्षणले के गरेको छ’ भन्ने कुरा खोतल्न जरुरी छ ।
नेपालमा वि.सं. २००४ मा महिला शिक्षा सुरु भएपनि त्यो काठमाडौंमा सीमित थियो । अझ ‘ठूला घराना’ का महिलालाई मात्र त्यो अवसर थियो । मेरी आमा, फुपू, काकीहरू जो अहिले ८०–८५ वर्षकी हुनुहुन्छ, उहाँहरूका लागि शिक्षा आकाशको फल रह्यो । राणाकालमा ‘महिला शिक्षा’ को विशेष व्यवस्था गरिए पनि उहाँहरूले शिक्षाबाट वञ्चित नै रहनुभयो । २००७ मा प्रजातन्त्र आएपछि कति महिलाले शिक्षा पाए ? त्यसको पनि लेखाजोखा हुन जरुरी छ । अहिले पनि दलित वा मधेसका र काठमाडौंमै अक्षर नचिन्ने महिला कति छन् ? हामीले तथ्यांक हेर्‍यौं भने महिला शिक्षाको दुरावस्था प्रस्ट हुन्छ । बल्ल ‘दलित’ र ‘महिलाका’ लागि शिक्षामा आरक्षण गरिएकाले अहिले दलितहरूले पढ्न पाएका छन् ।
दक्षिण भारत, स्वीडेन र युरोपसहितका देशका महिला ‘आरक्षण’ को राम्रोसँग पालना भएकाले त्यहाँका महिलाले समाजका लागि दिएको योगदानका बारे मोतीशोभाजी पक्कै जानकार हुनुहुन्छ होला । तर ‘आरक्षण’ दिएर पालना नहुँदा के हुन्छ भन्ने उदाहरण चाहिँ मेरो घरमा आउने ३० वर्षका दुई सहयोगी महिला हुनुहुन्छ । उहाँहरूको विवाह १४–१५ वर्षमा भएको रहेछ । हजुरआमा–बाहरूको ‘कन्यादान गरे धर्म हुन्छ, स्वर्ग गइन्छ’ भन्ने विश्वासले उहाँहरूलाई ‘दान’ गरियो । दुवै सिन्धुपाल्चोकका हुनुहुन्छ । उहाँहरू अहिले सन्तानलाई जसरी भए पनि पढाउँछौं भनेर लाग्नुभएको छ । दुई छोरीलाई सरकारले दिएको ‘आरक्षण’ मा पढाइराख्नुभएको छ । छोरीहरूका लागि विशेष व्यवस्था भएर किताब र लुगा पाई उहाँहरूले पढ्नु, नै आरक्षण हो ।
‘अंश र वंश रक्षा केवल छोराले गर्छ । चितामा अग्नि दिन छोरा नै चाहिन्छ । किरिया बस्न छोरा नै चाहिन्छ । नभए, सात पुस्तासम्म पितृ तड्पेर बस्छन् । एक दर्जन सन्तान भए पनि छोरा नहुन्जेल ‘पाप’ बाट मुक्त भइँदैन । दलितहरू घरभित्र पस्नु हुँदैन, उनीहरू अगाडि बढ्नु हुँदैन ।’ यस्तो धारणाले नै छोरी, दलितलाई शिक्षा दिइएन ।
‘छोरालाई चाहिँ सम्पत्तिको अधिकार दिने, छोरीलाई नदिने, छोरीले पैतृक सम्पत्तिमा हक माग्नु हुँदैन’ भन्ने मोतीशोभाजीको विचार रहेछ । नर्वे र अमेरिका जस्ता देशमा महिलालाई शिक्षाको व्यवस्था भएरै उनीहरूले पढ्न सकेका छन् । त्यहाँ छोराछोरी दुवैलाई पैतृक सम्पत्तिमा अधिकार छ’ भन्ने कुरा त बिर्सनु भएन । नेपालमा आरक्षण नदिए हाम्रो समाजमा हुर्केका महिला सफल हुन कति समय लाग्ला ? यसले विकास कति ढिलो होला ?
‘कन्यादान’ गर्ने हो, अनि ‘दाइजो’ दिने हो तर ‘सम्पत्तिको अधिकार’ भन्ने हुँदैन भन्ने १ सय वर्षअघिको विचार पो लाग्यो । मोतीशोभाको विचार छ–जबसम्म धर्म–संस्कृतिका नाममा महिलाको पहिचान नै हराउँछ, विवाहपछि नाम र थर फेरिन्छ तबसम्म महिलाको अधिकार सुनिश्चित हुँदैन । त्यसैले ‘शिक्षा, काम र सम्पत्तिमा’ आरक्षणको वकालतको खाँचो परेको हो । काठमाडौंमा बसेर नेपालको अवस्था बुझ्न गाह्रो छ ।
विज्ञानमा एउटा साधारण नियम छ–‘संख्यात्मक उपस्थितिले गुणात्मक परिवर्तन ल्याउँछ’ । जब धेरै महिला शिक्षित भएर अघि बढ्छन्, ‘दलितको शिक्षामा पहुँच हुन्छ । सायद ५० वर्षपछि अनि आरक्षण चाहिन्न हामी पनि भन्छौं । त्यसैले ‘आरक्षण’ को आवाज उठाउन महिला र पुरुषले बोलेर हुन्न धेरैले बोल्नुपर्छ ।
शिक्षासँगै सम्पत्तिमा अधिकारका लागि हामीले बोल्नुपर्ने, कारण के हो भने महिला ‘शिक्षित’ भएर मात्र हुँदैन, तिनले समाजको गलत कुसंस्कार उखेल्ने प्रयास गर्न सक्नुपर्छ । यो प्रयासमा पहिलो कदम नै ‘आरक्षण’ हो । ‘आरक्षणद्वारा’ नेपालमा महिला सांसद, वडा सदस्य भएका छन् ।
‘आरक्षणको’ राम्रोसँग व्यवस्थापन नहुँदा विहार र उत्तर प्रदेशमा अहिले पनि दलित र महिलाहरूलार्ई ‘माखा’ जस्तै व्यवहार गरिन्छ । भारतको केरलामा सरकारले शिक्षाका लागि ‘महिला अधिकारको विशेष प्रबन्ध’ गरेकाले नै त्यहाँ सय प्रतिशत साक्षरता छ । त्यहाँ उत्तर भारत वा हरियाणामा जस्तो पेटमा रहेको भ्रूण परीक्षण गरी छोरी भए गर्भपतन गराउने चलन कम छ । केरला संस्कृतिमा महिलाको सम्मान छ । त्यसैले त्यहाँ महिलाहरूको सामाजिक जीवनमा ठूलो योगदान छ ।
तर ‘शिक्षामा अधिकार’ भएपछि एकैपटक महिलाहरूको स्थिति सुध्रिन्छ’ नै भनेर ठोकुवा गर्न गाह्रो छ । अरब देशको उदाहरण हेरे मात्र पुग्छ । त्यहाँ महिलाहरूले शिक्षा पाए पनि घरमै उनीहरूको स्थिति दयनीय छ । महिलाले ‘मोटर चलाउन पाउने’ अधिकार पाउँदा अन्तर्राष्ट्रिय समाचार बन्छ । त्यहाँको संस्कृतिले महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिक भन्छ । नेपालमा पनि सुदूरपश्चिममा महिलाको स्थिति दयनीय नै छ ।
महिलाको जीवनमा गुणात्मक परिवर्तन हुनुपर्छ भन्ने बहस त जरूरी नै छैन । त्यो परिवर्तन कसरी ल्याउने, शिक्षा, व्यापारमा महिलाहरूलाई कसरी अघि बढाउने भन्ने बहस नै जरुरी छ ।
त्यसका निम्ति आवाज उठाउन आवश्यक छ, कानुन बनाउन आवश्यक छ, नीति निर्मातालाई झकझक्याउन आवश्यक छ । हामीजस्ता ‘पत्रिका पढ्न सक्ने कति महिलालाई’ त आरक्षण चाहिन्छ भने दलित, जनजाति, पूर्व कमलरीहरूका लागि आरक्षण चाहिँदैन कसरी भन्ने ? जब दलितहरूको स्कुल, क्याम्पस र उच्च शिक्षामा बाहुन, क्षेत्री बराबर उपस्थिति हुन्छ । त्यसपछि ‘आरक्षण’ हटाए हुन्छ, सायद ५० वर्षपछि मात्र त्यो सम्भव होला ?
‘आरक्षण’ का लागि हामीले आवाजै नउठाएको भए अहिले वडादेखि संसद्सम्म महिला कसरी पुग्थे ? यसमा पनि यी सबै महिला शिक्षित छैनन्, तर उनीहरूले समाज पढेका छन् । समाज परिवर्तन गर्न योगदान दिन सक्छन् । उनीहरूको ज्ञानले भावी पुस्ताको ‘अधिकारको’ लागि बोल्छ । तर अहिलेकै स्थितिमा आरक्षण हटाइयो भने महिला अधिकारको निम्ति को बोल्छ ? परिवर्तनका लागि बारम्बार कानमा आवाज कसले फुकिदिन्छ ?
सामाजिक चेतना बढाउन एकपटक मात्र बोलेर हुँदैन, पढाएर हुँदैन, सिकाएर हुँदैन, मान्छेको मस्तिष्कमै रोप्न सक्नुपर्छ । यसको निम्ति आवाज चाहिन्छ । आवाज उठाउन र विभिन्न ठाउँमा पुर्‍याउन सम्पत्ति पनि चाहिन्छ । पैतृक सम्पत्तिमा ‘पुरुष’ मात्रलाई अधिकार दिने हो भने महिलाले कसरी जीवन धान्ने ?
हामी महिलाको आधारभूत अधिकार निम्ति लडिरहेको अवस्थामा छौं । ‘आरक्षण’ कति र कहिलेसम्म भन्ने छलफल त हुनैपर्छ । तर ‘हामीलाई शिक्षा मात्र चाहिन्छ’ सम्पत्ति चाहिन्न भन्ने तर्क ठीक छैन ।
हो, छोरीलाई पढाउन सकियो भने उनीहरू अधिकारका लागि राज्यसँग लडिरहन सक्छन् । तर, छोरीलाई पढाउन पैसा चाहिएन र ? ‘आरक्षण’ को समय र सीमा हुन्छ । यसको समय सीमा तोकौं । अर्को पाँच दशकपछि दलितमा सन्तान, छोरीका लागि ‘आरक्षण’ चाहिन्न । उनीहरू आफैं योग्य भएर निस्कन्छन् । तर त्यो अवस्थासम्म पुर्‍याउन त राज्य र समाजले ‘आरक्षण’ चाहिन्न, विशेष व्यवस्था गर्नु पर्दैन भने त समाज पछाडि हट्दै जाला ।
नेपाली समाज अघि बढ्न नसकेको कारण नै राज्यका विभिन्न तप्कामा महिला कम हुनु हो । यसले गर्दा पुरुषलाई कमाउनुपर्ने बाध्यताले उनीहरू पनि मारमा छन् ।
आर्थिक विपन्नता, भौगोलिक समस्या, सांस्कृतिक र सामाजिक समस्याले स्कुल जानबाट वञ्चित भएकालाई स्कुल पढाउन विशेष व्यवस्था नगर्ने, छोरीको विकास नभए के छोराको मात्र विकास भएर समाज चल्छ होला ?
छोरीहरू कमजोर भएर नै पुरुष कति पीडित छन्, उनीहरूलाई ‘कमाउनुपर्ने’ समस्या छ, ज्यानको बाजी लगाएर । के यस्तो समाज स्वस्थ समाज हो ?
त्यसैले ‘महिला आरक्षण’ को बहसलाई गाउँगाउँमा पुर्‍याउनुपर्छ । किनभने महिला, छोरी सक्षम नभई परिवार र समुदाय कति, कसरी सफल हुन्छ ?
शिक्षा, काम, आरक्षणबारे नेताहरू प्राय चुप रहन्छन् । छोरा कमजोर हुन्छ, उसले कमाएर खान सक्दैन भनेर उसलाई सम्पत्तिको अधिकार चाहिने हो ?
वास्तवमा ‘आरक्षण’ ले महिला पुरूष दुवैलाई अर्थात् समाजलाई नै बलियो बनाउँछ । तराईका दलितको ‘आरक्षण’ को राम्रो व्यवस्था नभएकाले उनीहरू भोक, रोग, शोकबाट पीडित छन् । ‘उनीहरूलाई तिमीहरू आफै गरिखाऊ’ भन्दा के उनीहरू पछाडि पर्दैनन् ?
महिलाका लागि ३३ प्रतिशत आरक्षण गर्दैमा सबै समस्या समाधान अवश्य हुँदैनन् । तर, समाज विकासमा केही कदम अघि बढ्न सकिन्छ भन्ने चाहिँ पक्कै हो ।
नेपालमा महिला सशक्तीकरणका कुरा गर्दा नर्वेको प्रसंग आउँछ । त्यहाँ महिलालाई विशेष व्यवस्था गरिएको थियो । ‘आरक्षण’लाई अति राम्रोसँग कार्यान्वयन गरिएको थियो । ‘छोरीका लागि अनिवार्य शिक्षा’ थालेको २६ वर्षपछि नै सन् १९९५ मा यहाँ भएको स्थानीय चुनावमा ४३ प्रतिशत महिला प्रतिनिधि छानिए, आरक्षणविना । किनभने सरकार र राज्यले आरक्षण नीतिलाई राम्रोसँग पालना गर्‍यो । सम्पत्तिमा छोरा र छोरीका लागि समान अधिकारको व्यवस्था थियो ‘छोरी पाए परिवार नै खतम भयो’ भन्ने अवस्था थिएन ।
छोरीको शिक्षाको नाममा हामीले केवल विद्यालय स्थापना गरेर मात्र हुँदैन । हामी महिला–पुरुष सबै भन्छौं महिलाको भलो मात्र गर्ने होइन । देशको पुरुषको पनि भलो हुनुपर्छ अर्थात् ‘आरक्षण’ चाहिन्छ ।

- डा. अरुणा उप्रेती

Page 17
Page 18
अन्तर्वार्ता

‘महिलालाई जिम्मेदारी बराबरी’

- उपासना घिमिरे

विमला राई पौड्याल, सदस्य, राष्ट्रिय सभा राष्ट्रियसभा सदस्य विमला राई पौड्यालको जन्म ५५ वर्षअघि बर्मामा भएको हो । दोस्रो विश्वयुद्ध ताका त्यहाँबाट नेपाली भाषी लखेटिने क्रममा उनी आमासँगै भारत हुँदै मोरङको बरदङ्गा पुगेकी हुन् । सानै छँदा उनका बुवाको निधन भएको थियो । उनलाई आमाले दुःख गरी हुर्काएकी/पढाएकी हुन् । छोराले नपढे पनि गरिखान्छन्, छोरीलाई पढाउनुपर्छ, आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ भन्ने सोच भएकी आमाका कारण विमलाले राम्रो शिक्षा पाइन् । चिया पसल गरेरै सन्तानलाई उचित शिक्षा दिएको विमला गर्वका साथ सुनाउँछिन् । उनले विभिन्न गैरसरकारी संस्था र राष्ट्रिय योजना आयोगमा काम गरिसकेकी छन् । विमलासँग समसामयिक विषयमा गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

तपाईंको शिक्षाबारे बताइदिनुस् न ।
मैले मोरङस्थित सरस्वती माविमा ७ सम्म पढें । ८ कक्षा संखा मावि र ठूला दाजु विराटनगर आएर काम गर्न थालेपछि विराटनगरको मिल्स माविबाट एसएलसी दिएँ । डाक्टर पढ्ने इच्छा भए पनि आर्थिक अभावका कारण महेन्द्र आदर्शमा विज्ञान विषय लिएर पढें । पढ्ने क्रममा कृषि पढ्ने महिलालाई छात्रवृत्ति दिइन्छ भन्ने सुनेपछि कृषि क्याम्पस रामपुरमा परीक्षा दिन गएँ । हेटौंडास्थित फरेस्ट्री क्याम्पसको पनि इन्टर्न परीक्षामा नाम निस्केको थियो । फरेस्ट्री पढ्दा जंगलमा हिँड्नुपर्छ, कृषि पढ्दा राम्रो हुन्छ भन्ने दाइको सल्लाहबमोजिम रामपुरबाट कृषि अर्थशास्त्रमा ब्याचलर गरें । त्यसपछि धनकुटास्थित पाख्रीबास कृषि केन्द्रमा काम गरें । कामकै सिलसिलामा म्यानचेस्टर युनिभर्सिटीबाट विकास प्रशासनमा–पोस्ट ग्रयाजुएट डिप्लोमा गरें । ग्रामीण अर्थशास्त्रमा मास्टर्स गरें । यसैगरी नेदरल्यान्डको इन्स्टिच्युट अफ सोसियल स्टडी हेगबाट छात्रवृत्तिमै विकास शास्त्रमा पीएचडी पनि गरें ।

विवाह कहिले र कसरी भयो ?
समाजशास्त्री उद्धव राई र मेरो भेट पाख्रीबासस्थित कृषि केन्द्रमा भएको केही समयपछि हामी प्रणयसूत्रमा बाँधियौं । बाहुन परिवारको राईसँग विवाह गर्न मेरो घरबाट नमानेपछि सीमित साथीभाइका माझ हाम्रो विवाह भयो ।

कृषि पढेको मान्छे राजनीतिप्रति रुचि कसरी भयो ?
म विद्यार्थी राजनीतिमा पहिलेदेखि नै सक्रिय थिएँ । ३६ सालको जनमत संग्रहका बेला आठ कक्षा पढ्दै थिएँ । पहिलेदेखि नै अतिरिक्त क्रियाकलापमा (एक्स्टा करिकुलम एक्टिभिटी) अगाडि भएकाले स्कुलमा पहिलोपटक स्ववियु निर्वाचन हुँदा मलाई उठ्न भने । त्यतिबेला राजनीति बुझेर भन्दा पनि वामपन्थीमा वर्गीय, जातीय तथा लैंगिक विभेद हुँदैन भन्ने थियो । कम्युनिस्ट सरकार आएमा धनी र गरिबबीच भेदभाव हुँदैन भन्थे । त्यसैले यसमा झुकाव बढ्यो । अनेरास्वयिुबाट उठें, सबैभन्दा बढी भोट ल्याएर जितें । रामपुर क्याम्पस पढ्दा पनि स्ववियुमा उठें, जिल्ला कमिटीसम्म पुगें ।

राजनीतिमा लागेका बेला पढाइमा कुनै वाधा पुग्यो कि पुगेन ?
राजनीति गर्दा पढाइ बिग्रन्छ भन्ने लाग्दैन मलाई ।

पढाइ अर्कै, काम पनि अन्त फेरि पुनः राजनीतिमा कसरी झुकाव भयो ?
विद्यार्थी राजनीति गरेको मान्छेलाई जहिले पनि राजनीतिप्रति चाख त भइ नै रहन्छ नि ।

राष्ट्रिय योजना आयोगमा कति वर्ष काम गर्नुभयो ?
१६ महिना काम गरें । त्यसपछि संविधान आयो । नयाँ सरकार गठन भएसँगै हामीले राजीनामा दियौं ।

राष्ट्रिय सभामा अहिले तपाईंको कार्यक्षेत्रमा के–कस्ता विषयले प्राथमिकता पाउँछन् ?
त्यहाँ आफ्नो विशेषज्ञता हेर्ने हो । धेरै सामाजिक विकास तथा सवालका कुरा उठाउँछु । जीविकोपार्जन, जनताका जनजीवन, सामाजिक विभेदविरुद्ध, जातिप्रथा, अपाङ्गगताका कुरा पनि उठाउँछु । राजनीतिभित्र पनि महिला हिंसा हुन्छ भन्ने कुरा उठाउँछु ।

तपाईंको कुरा सुनुवाइ हुने गरेको छ त ?
म अलि भोकल मान्छे छु । कसैले मलाई देखेन र मेरो कुरा सुनेन भने पनि म यहाँ छु भनेर अवगत गराउँछु । कतिपय अवस्थामा काम गर्ने सिलसिलामा कहिलेकाहीँ प्राथमिकतामा नपारेको जस्तो महसुस भएको छ । म राष्ट्रिय योजना आयोगमा काम गर्दा आयोगको ६० वर्ष पुगेको रहेछ । ६० वर्षमा सदस्यका रूपमा काम गर्ने म चौथो महिला रहेछु । म भन्दा पछि भने एक जना महिला राखिँदै आएको छ । म आयोगमा भएका बेला रामशरण महत अर्थमन्त्री हुनुहुन्थ्यो । त्यतिबेला बजेटमा के–के राख्ने भन्ने छलफल भइरहेको थियो । मिटिङमा सबै पुरुष सदस्यलाई सोध्नुभयो, मेरो पालोमा मलाई कुरा नसोधी मन्त्री आफैं बोल्न थाल्नुभयो । मन्त्रीज्यू मेरो पनि कुरा थियो भनेर आफैंले भनेपछि ए, विमलाजी भन्नुस् भन्नुभयो । त्यसपछि सधै मेरो कुरा सुनिन थाल्यो । काम गर्दै गएपछि मान्छेले नोटिस गर्छन् र सोध्न, सल्लाह लिन आउँछन् । महिला भएकै कारण मेरो कुरा नमानिने, नसुनिने भएको छैन, किनभने म चर्को बोल्छु । सबैलाई समेटेर बोल्छु ।



राष्ट्रिय सभामा गएपछि कार्यान्वयन भएका कामहरू ?
धेरै भएका छन् । कति कुरा प्रस्ट रूपमा देखिने गरी हुन्छन्, कति कुरा हेर्दा साना तर तत्कालै कार्यान्वयन हुन्छन् । मैले संसद्को शून्य समयमा संसद् भवनमा प्लास्टिकको गिलासको साटो कागज वा सिसाका गिलास राख्नु भनेर माग गरें । त्यसको तत्कालै कार्यान्वयन भयो । सिंहदरबार दक्षिण गेटमा गाडीबाट जाने मानिस र हिँडेर जानेको बाटो अलग छ । फर्किदा त्यस्तो छैन । धेरैपटक दुर्घटना होला–होला जस्तो देखें । मैले संसद्मा कुरा उठाए । । केही समयपछि त्यहाँ मेरो मागको सम्बोधन भयो । कोभिडको विषयमा, महिलाको प्रजनन स्वास्थ्यलाई इमरजेन्सी हेल्थमा राख्नपर्ने विषय उठान गरे । त्यसको पनि सम्बोधन भयो । अपाङ्गता भएका र वृद्ध राखेका ठाउँमा आफैं गएर पिसिआर टेस्ट गर्न, लाइनमा राखेर खोप लगाउन भन्दा पनि सेन्टरमै गएर खोप लगाउने र पिसी आर टेस्ट पनि भयो । मान्छेलाई प्रत्यक्ष रूपमा छुने विषय, जनजीवन र जीविकाको विषय उठाउँदा सुनुवाइ र कार्यान्वयन हुन्छ । भएन भने कराउनुपर्छ, सुनुवाइ नभए पनि फेरि फलो गर्नुपर्छ ।

राजनीतिक विचलन देखिनुका कारण के होला ?
राजनीतिक संस्कार नै बिर्सिएको हो । धेरै राजनीतिक पार्टीमा सहनशीलता कम, आफ्नो सिद्धान्तप्रति दृढता छैन । आफ्नो फाइदाका लागि जोसँग पनि मिल्ने गर्छन् । आफ्नो फाइदाका लागि सैद्धान्तिक दृढता हराइरहेको छ । संस्कार बिर्सिएर गाली संस्कारको वृद्धि भएको छ । आ–आफ्नो गुट, दलको फाइदा र स्वार्थमा लागेका छन् । राजनीतिक संस्कार हराएको छ, एक–अर्कालाई गर्ने सम्मान पनि छैन । फाइदामुखी र स्वार्थका कारण विचलन आएको हो ।

राजनीतिले महिला विकास र सशक्तीकरणमा के–कस्तो भूमिका खेल्छ ?
महिला विकासमा राजनीति महत्वपूर्ण छ । राजनीतिक एउटा निर्णयले पनि ठूलो महत्व राख्छ ।

आरक्षण कत्तिको प्रभावकारी छ ?
समान रूपमा उही स्थानमा पुरुषसरह काम गर्ने अवस्था अझै आएको छैन । अहिले ठूलो ग्याप छ, त्यसलाई पूरा गर्न आरक्षण चाहिन्छ ।

निर्णायक तहमा महिला कसरी पुग्न सक्छन् ?
केही समयका लागि आरक्षण जरुरी छ । महिलासँग विशेष क्षमता छ, राम्रो गर्न सक्छन् भनेर सोच्नुपर्‍यो । काममा बराबरी जिम्मेवारी दिनुपर्‍यो । आवश्यकतानुसार क्षमता विकासका तालिम दिई विश्वास पनि गर्नुपर्‍यो । महिलालाई प्रोफेसनल रूपमा स्वीकार गर्ने वातावरण कतिपय ठाउँमा छैन । मर्यादित रूपले काम गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । पहिलेभन्दा धेरै सुधार भएको छ तर पर्याप्त छैन ।

महिला नेतृत्व विकासका लागि के सुझाव दिनुहुन्छ ?
आत्मविश्वास जगाउनुपर्छ । ‘तिमी गर्न सक्छौ’ भनेर बाटो खुल्ला गरिदिनुपर्छ ।

तपाईंको भावी योजना के छ ?
सार्वजनिक जीवनलाई नै निरन्तरता दिने योजना छ । कतिपय कुरामा आफ्नो अध्ययन, अनुसन्धान गर्ने पेसा पनि छोडेकी छैन । क्षमताअनुसार आफ्ना काम गर्छु । नीतिगत अध्ययन र अनुसन्धान गर्छु ।

Page 19
Page 20
संघर्ष

कृष्णाको स्वर–मोहनी

- प्रकृति दाहाल

उमेरले ८० वर्ष नाघिसकेकी कृष्णा ताम्राकारको रेडियोमा बोल्ने जाँगर उस्तै छ । रेडियो कार्यक्रममा व्यस्तताका कारण उमेर बढेको फिटिक्कै उनले महसुस गरिनन् । उनको स्वर ‘आँखादान’ र ‘वन कार्यक्रम’ अझै पनि रेडियोबाट सुन्न सकिन्छ । उनी बिहानै लाइभ कार्यक्रम सञ्चालन गर्न त कहिले रेकर्डिङ गर्न स्टुडियो पुग्छिन् । उनले इमेज एफएममार्फत रेकर्डिङ, लाइभ दुवै कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेकी छन् । क्यान्सर लागेर किमो लिँदै गर्दा पनि उनले निरन्तर कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहिन् । रेडियो मोहले उनले क्यान्सरलाई पनि जितिसकेकी छन् । रेडियो नेपालमा ३१ वर्ष ६ महिना काम गरी रिटायर्ड भएको पनि उनको २९ वर्ष पुगिसकेको छ । ‘रेडियोको मोहले नै होला क्यान्सरलाई पनि जितें, चाहेर पनि छोड्न सक्दिन’ उनले भनिन् ।
रेडियो नेपालमा उनको लगातार ३१ वर्ष स्वर गुञ्जिरह्यो । समाचारवाचिकाका रूपमा रेडियो नेपाल प्रवेश गरेकी उनले ‘रसरंग’, ‘हाजिरी जवाफ’, ‘वन मेरो जीवन’ ‘लुम्बिनी’ जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरिन् । ०१८ मा उनी रेडियो नेपाल प्रवेश गरेकी थिइन् । ७५ जनाको प्रतिस्पर्धामा भ्वाइस टेस्टमा उनी प्रथम भइन् । त्यतिबेला उनको तलब १२५ रुपैंयाँ थियो । उनले नेपाल एयरलाइसेन्सको १७५ रुपैंयाँको जागिर छाडेर रेडियोमा प्रवेश गरेकी थिइन् । आफ्नो रुचिको काम भएकाले ५० रुपैंयाँ कम तलबमै उनले रेडियोको जागिर रोजेकी हुन् । उनी सुरुमा रेडियोमा हिन्दी समाचारवाचिकाका रूपमा प्रवेश गरिन् । हिन्दीमा राम्रो वक्ताका रूपमा आफ्नो छवि बनाइन् । १२ वर्षको उमेरमा तुलसीमेहर श्रेष्ठले उनलाई भारतको गान्धी आश्रम बर्दामा लगेका थिए । बर्दामै उनले हिन्दी र मराठी भाषा सिकिन् । उनलाई हिन्दी भाषाको प्रस्ट उच्चारणले ब्रोडकास्टर हुनुपर्ने सुझाव दिन्थे । भाषा सिक्न उनलाई अल इन्डिया रेडियोले थप सहयोग गर्‍यो । उनी सानैदेखि अल इन्डिया रेडियो सुन्थिन् । उनलाई भने ब्रोडकास्टर शब्द नै थाहा थिएन । भन्छिन्, ‘आश्रममै रहँदा हिन्दी राम्रो भएकाले ब्रोडकास्टर हुनुपर्छ भन्थे तर मलाई ब्रोडकास्टर भनेकै थाहा थिएन, तर पछि यसैलाई करियर बनाएँ ।’ ०२१ मा राजा महेन्द्रले भारतसँगको खटपटलगत्तै हिन्दी सेवा बन्द गरिदिएपछि उनी नेपाली समाचार पढ्न थालिन् ।
रेडियो नेपालमा उनी करारमा प्रवेश गरेकी थिइन् । पछि लोकसेवामार्फत अधिकृतका रूपमा जागिर सुरु गरिन् । उनले रेडियोको काम गर्दा दुई छोरी जन्मिसकेका थिए । उनी आमा भएपछि सञ्चारकर्मीका रूपमा परिचय बनाएकी हुन् । परिवारको सहयोगले उनलाई काम गर्न भने सहज थियो । रेडियो समाचारमा उनको स्वरमा लठ्ठिने देशभरि धेरै प्रशंसक थिए । उनलाई प्रशंसकहरूले बोराका बोरा चिठी पठाउँथे । उनलाई लेखेका चिठी कति जलाइए, कति फालिए उनलाई हेक्का भएन । फ्यानहरूले विवाह गर्ने प्रस्तावदेखि टिकट च्यातेर लानेसम्म गर्थे ।
रेडियोमा काम गर्न उनलाई त्यति सहज भने थिएन । महिला भएकै कारणले सहयोग कमै पाउने गरेको उनले बताइन् । रेडियोमा समाचारका लागि बिहानै पुग्थिन् । हाजिरीजवाफ भने राति ९ बजेसम्मै सञ्चालन गर्नुपर्थ्यो । तलबबाहेक अन्य सुविधा केही थिएन । रेडियोमा उनको कहिल्यै बढुवा भएन । उनी भन्छिन्, ‘चाकरी गर्न नसकिएकाले बढुवा रोकियो जस्तो लाग्छ ।’


देशमा सम्मान नपाए पनि उनले राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (युनेप) अन्तर्गत ‘ग्लोबल रोल अनर अवार्ड’ पाइन् । संसारका पाँच सय महिलामा उनी छनोट भएकी थिइन् । नेपालकी स्वरकी धनीका रूपमा पुरस्कार लिन उनी बेल्जियम पुगेकी थिइन् । रेडियोमा उनले धेरै कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्, धेरैसँग अन्तर्वार्ता पनि लिइन् । तर योगी नरहरिनाथको अन्तर्वार्ता भने उनी कहिल्यै बिर्सन नसक्ने बताउँछिन् । नयाँ शिक्षा नीतिका बारेमा अन्तर्वार्ता लिन उनी पशुपति पुगेकी थिइन् । योगीले आँखा चिम्म गरेर निरन्तर दुई घण्टा बोलिरहे । तर उनको स्पुल आधा घण्टाको मात्रै थियो । उनले तीव्र गतिमा बोलिरहेका योगीलाई पुग्यो पनि भन्न सकिनन् । उनी त्यो पल सम्झदै भन्छिन्, ‘मेरो उनको स्पुल आधा घण्टाको मात्रै थियो तर योगीले दुई घण्टापछि पो पुग्यो भनेर सोधे ।’ उनी रेडियोमा समय मिलाउन सक्ने वक्ता पनि थिइन् । उनले समाचार पढ्दा एक सेकेन्ड पनि बढी समय नलिएको बताइन् । उनले भनिन्, ‘दिउँसो साढे २ बजेको समाचार वाचन गर्दा सकियो भन्नासाथ सेकेन्ड सुई ठ्याक्कै १२ मा हुन्थ्यो,एक सेकेन्ड पनि बढी समय लिँदैनथिन् ।’
नेपाली भाषामा शुद्धाशुद्धिदेखि उच्चारणमा समेत उनी प्रस्ट छन् । उनी जर्मन, डनिस, फुयान्टजस्ता भाषामा पोख्त छन् । धेरै भाषा आउँदा पनि उनको बोलीमा कहिल्यै भाषा मिसिएको हुँदैन । उनी भन्छिन्, ‘धेरै भाषा बोल्छु तर कहिल्यै मिक्स गरेर बोल्दिन ।’ अहिलेको पुस्तामा भने शुद्धाशुद्धि हराउँदै गएको उनले देखेकी छन् । भाषा सिक्ने कौतूहलता पनि हुनुपर्ने उनको भनाइ छ । समाचार लेख्दा होस् वा पढ्दा भाषामा ध्यान दिन अहिलेको पुस्तालाई उनी सुझाव दिन्छिन् ।

Page 21
Page 22
विवाह विशेष

विवाहमा मिश्रित संस्कृति

- लक्ष्मी भण्डारी

एकताका समान जात, धर्म, संस्कार एवं संस्कृति मिलेकोलाई ‘रीत पुगेको’ विवाह भनिन्थ्यो । त्यो परम्परागत रीत पछिल्लो समय परिवर्तन उन्मुख छ । पहिलेजस्तो अभिभावकका लागि वर–वधू मन पर्नुको साटो अचेल लगनगाँठोमा बाँधिनेहरूको मन मिल्नुपर्ने संस्कार विकास भएको छ । त्यसैले विवाहका लागि जात होइन मन मिल्नुपर्छ भन्ने तथ्य समाजले स्वीकार गर्न थालिसकेको छ । अझ एउटै जोडीको विवाह फरक धर्म, संस्कृति र परम्पराअनुसार दुई तरिकाले हुने क्रम बढेको छ ।
गायिका शीतल मोक्तानले पछिल्लो समय विवाहमा जातलाई प्राथमिकता दिने चलन घट्नुले नयाँ संस्कारको सुरुवात भएको बताइन् । ‘हाम्रै विवाहमा पनि मेरो परिवारका तर्फबाट तामाङ संस्कृतिअनुसार लामा गुरुले मन्त्र पढेपछि चारदाम गर्‍यौं भने श्रीमान्का तर्फबाट उहांँहरूले आफ्नै गुरु–पुरोहित राखेर हिन्दू संस्कारअनुसार विवाह सम्पन्न गरियो’ उनले भनिन् । उनका श्रीमान् मञ्जिल विक्रम केसी शीतलको भनाइप्रति सहमत छन् । मञ्जिलले भने, ‘फरक जात भएको खण्डमा पछिल्लो समय प्रायः वर–वधु दुवै पक्षका आ–आफ्नै संस्कार र परम्पराअनुसार विवाह हुने चलन बढेको छ । एउटै विवाह दुई तरिकाबाट हुने हुँदा फरक धर्म, संस्कृति र संस्कारबारे ज्ञान बढ्छ ।’ अर्थोपेडिक सर्जन डा. पेम्बा लामाको भनाइ पनि उस्तै छ । ‘यसरी विवाह हुँदा दुवैतर्फका परिवारलाई नराम्रो नलाग्ने र दुवैले दुवैको संस्कारको सम्मान गरेको महसुस हुन्छ । यस्तो विवाह आत्मीय र सौम्य देखिन्छ’ उनले भने । डा.पेम्बाले पाटनका नेवार समुदायकी डा. सिरपा बज्राचार्यलाई आफ्नी दुलही बनाएका हुन् । उनीहरूको विवाह शेर्पा र नेवार दुवै तरिकाबाट सम्पन्न भएको थियो ।
युवा राजनीतिकर्मी मानुषी यमी भट्टराईले विवाहलाई दुई व्यक्ति वर्षौंसम्म सँगै जीवन बिताउने प्रणका रूपमा लिएकी छन् । उनले भनिन्, ‘विवाह एक–अर्काप्रतिको सम्मान र समझदारी हो । यसमा विश्वासले मुख्य भूमिका खेलेको हुन्छ, यसमा जातको प्रश्न किन ?’ उनका श्रीमान् जेकेन्द्र श्रेष्ठको भनाइ अलिक फरक छ । ‘विवाहलाई जाति वा महिलाको मात्र मुद्दा बनाउनु हुँदैन । यो त सिंगो समाजको साझा मुद्दा हो’ उनले भने, ‘आफू जन्मिएको घर जबसम्म आफ्नो नरहने, श्रीमान्को घरलाई मात्रै आफ्नो घर सम्झिनुपर्ने, जन्मघर छाडेर पुरुषको घर जानुपर्ने कुराको अन्त्य हुँदैन तबसम्म समाज समानान्तर हुँदैन । गोत्र सार्ने, थर सार्ने, महिलाको वंशज नहुने यो असमानता होइन र ? विवाहमा जातको मुद्दा मात्रै होइन अन्य सुधार्नुपर्ने थुप्रै विषय बाँकी छन् ।’
बिएस्सी नर्सिङ तथा गायिका ऋतिका श्रेष्ठले फरक जातजाति र संस्कृतिको विवाहले समाजमा अझ भातृत्व र सौहार्द्रता बढाउने बताइन् । उनले भनिन्, ‘आफ्नो भनिसकेपछि प्रेम बढ्छ, जहाँ प्रेम त्यहाँ शान्ति । यस्ता प्रकारका विवाहले समाज बलियो र ऐक्यबद्ध हुन सघाउँछ जस्तो मलाई लाग्छ ।’ उनका श्रीमान् ई.रूपकराज बोहराको विचारमा विवाह भनेको सृष्टिलाई निरन्तरता दिनका लागि मन मिल्ने मान्छेसँगको साथ हो । ‘विवाह गर्दा मान्छेको व्यवहार, क्षमता, व्यक्तित्व र सीप हेर्ने हो जात होइन’ उनले भने, ‘हामीले दुवैको जात, संस्कार–संस्कृतिलाई सम्मान गरेका छौं । त्यसैले दुवै पक्षको रीति र परम्पराअनुसार विवाह गर्‍यौं ।’
कूटनीतिक नियोगमा कार्यरत प्रेरणा मरासिनीले विवाह नामक रिवाजमा दुवैले एक–अर्काको संस्कार र परम्परालाई सम्मान गर्दै दुवै संस्कृतिलाई समान रूपमा अनुशरण गर्नुपर्ने बताइन् । उनका स्पोर्टस ब्रोडकास्ट डाइरेक्टर श्रीमान् योपेश प्रधानले विवाहको संस्कारलाई कसैले पनि एकल बनाउन नहुने र यदि फरक जातको छ भने दुवैको परम्पराअनुसार गर्दा समावेशी र सौहार्द्र देखिने बताए ।

डा. सिरपा बज्राचार्य, डर्माटोलोजिस्ट / डा. पेम्बा लामा, अर्थोपेडिक सर्जन
पाटनका प्रायः नेवार परिवारमा अझै पनि कट्टर हिसाबले संस्कार–संस्कृति पूरा गर्नैपर्छ भन्ने मान्यता छ । त्यही समुदायमा जन्मिएकी डा. सिरपा बज्राचार्यले फरक जातको केटासँग विवाह गरिन् । ‘उहीले जस्तो भएको भए हाम्रो विवाह सम्भव थिएन । मेरो परिवारमा कोही छोरीचेलीले अर्को जातको केटासँग विवाह गरेका छैनन् । म नै पहिलो हो ’ उनले भनिन् । उनको दुईपटक विवाह भयो, एउटै नेवारी परम्पराअनुसार अर्को शेर्पा संस्कृतिअनुसार ।
फिलिपिन्समा एमडी पढ्न जाँदा भेट भएको यो जोडीको सम्बन्ध राम्रो साथीबाट सुरु भएको थियो । परेको बेला सबैलाई सहयोग गर्ने भावनामा पेम्बाले प्रदेशको बसाइमा सिरपालाई निक्कै सहयोग गरेका छन् । तीन वर्षसम्म उनीहरू सम्बन्धमै रहे । पेम्बाको पढाइ सकिन वर्ष दिन बाँकी भएकाले उनी उतै थिए तर सिरपा भने नेपाल फर्किइन् । एक वर्षपछि पेम्बा नेपाल आए, दवैले विवाहका लागि घरमा कुरा गर्ने तयारी गरे । सिरपाले भनिन्, ‘मेरा ड्याडी अर्थोपेडिक सर्जन हुनुहुन्छ, पेम्बा पनि अर्थोपेडिक सर्जन नै भएको कुरा थाहा पाउँदा उहाँहरू खुसी हुनुभयो ।’
पेम्बा भने विवाहका लागि जातभन्दा पनि सक्षम र आफूलाई बुझ्ने मान्छे हुनुपर्छ भन्ने कुरामा अगाडिदेखि नै सचेत थिए । सोहीअनुसार उनले आफ्नो परिवारलाई सुसूचित गरेका थिए । उनको परिवारतर्फ भने कुनै नकारात्मक प्रतित्रिया नआएको उनले बताए । ‘हामीले सबैको संस्कार, संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्नुपर्छ यही नै मानव धर्म हो जस्तो लाग्छ । त्यसैले हामीले दुवैतर्फको संस्कारअनुसार नै दुई तरिकाले विवाह गरेका हौं’ उनले थपे ।
नेवारभन्दा शेर्पा परिवार अझ सजिलो र स्वतन्त्र भएको सिरपाले विवाहपछि अनुभव गरिन् । शेर्पा समुदायमा बच्चाको पास्नी गर्ने चलन छैन तर सिरपाले माइतीको परम्पराअनुसार छोराको धुमधाम पास्नी गरिन् त्यो पनि पेम्बाकै इच्छानुसार । उनले भनिन्, ‘श्रीमान्को संस्कार र परम्परामा जति श्रीमती घुलमिल हुनैपर्छ भन्ने मान्यता छ श्रीमान् पनि श्रीमतीको संस्कृतिसँग उति नै नजिक हुनु जरुरी छ । हामी दुईमा त्यो एक–अर्काप्रतिको सम्मान छ ।’
विवाह गर्दा कुन संस्कृतिअनुसार गर्ने भनेर दुवै परिवारबीच लामो बहस नचलेको होइन । दुवै परिवार एक–अर्कालाई बढी भार नदिने निष्कर्षमा पुगेरै दुवैले आ–आफ्नो संकृतिअनुसार विवाह सम्पन्न गरेका थिए । उनीहरूको विवाहमा केटीका तर्फ नेवारी पहिरन लगाएर सोही संस्कृतिअनुसार विवाह भयो भने उता गइसकेपछि शेर्पा पहिरनमा उतैको संस्कार अपनाइयो । सिरपाले भनिन्, ‘शेर्पाहरूको ल्होसारबाहेक अर्को चाड नै छैन भन्दा हुन्छ । हामी नेवारको जस्तो भोजभतेर र जात्रा गरिराख्दैनन् । म व्यस्त भएकाले मसँग कसैले आश पनि राख्दैनन् । म आफ्नो इच्छानुसार चल्न पाएकी छु । त्यसमा पनि श्रीमान्ले जीवनलाई निकै सहज बनाइदिनुभएको छ ।’
पेम्बा श्रीमतीलाई मेहनती, संघर्षशील र आत्मनिर्भर व्यक्तिका रूपमा लिन्छन् भने सिरपा आफ्ना श्रीमान्लाई अत्यन्तै शान्त, सौम्य र असल व्यक्तिका रूपमा चिनेको बताउँछिन् ।

शीतल मोक्तान, गायिका / मञ्जिल विक्रम के.सी., रेकर्डिस्ट, एरेन्जर
शीतल मोक्तानले आत्मविश्वासका साथ आमाबुवासँग विवाहको कुरा राखिन् । सांगीतिक साधनामा लागेका मञ्जिल विक्रम के.सी.लाई हाँसीखुसी स्विकार्न तयार भए कुन्ती र शीलाबहादुर मोक्तान । उता मञ्जिलले सीधै आमाबुवासँग कुरा नगरी अमेरिकामा रहेका दाइ मनोज के.सी.लाई भाइबरमा म्यासेज पठाए । मनोजले म आएपछि गर्नुपर्छ भनेर ढाडस दिएपछि मञ्जिलको आत्मबल बढ्यो । उनले क्रमिक रूपमा आमा, दिदी, काका सबैलाई यो विषयमा बताउँदै जान थाले । काठमाडौंका रैथाने मञ्जिलको टोलमा सबै आफन्तको घर छ । उनका आफन्तले पनि अन्तरजातीय विवाह गरेकाले मञ्जिल आफूलाई केही सहज भएको बताउँछन् । उनले भने, ‘समयअनुसार परिवर्तित र परिमार्जित हुँदै जानुपर्छ । हरेक कुरामा गर्नैपर्छ भन्ने बाध्यता हुनुहुँदैन ।’ उनीहरूको दुवै संस्कारअनुसार विवाह भएको हो । मञ्जिलको घरमा आफ्नै परम्पराअनुसार विवाहको विधि पूरा गरे भने शीतलको घरमा लामा गुरु राखेर चारदाम गरेरै विवाह सम्पन्न भयो । लगाउन पहिरनमा पनि उनीहरूको विविधता थियो । मञ्जिलकातिर दुलहीका लागि रातो दोपट्टा पहिराएर पारिवारिक गुरु–पुरोहितले पाठ पढेका थिए भने शीतलकातिर तामाङ पहिरनमा दुलहा–दुलही सजाएर तामाङ संस्कृतिअनुसार लामा गुरुले मन्त्रोच्चारण गरेका थिए ।
शीतललाई लागेको थियो क्षेत्रीको घरमा के–कस्तो–चालचलन होला, गाह्रो पो हुने हो कि भनेर तर उनले मञ्जिलको परिवार सोचेभन्दा फरक पाइन् । उनले भनिन्, ‘हरेक कुरामा मलाई ममीले सजिलो बनाइदिनुहुन्छ । उहाँहरू प्रगतिशील विचारधाराको हुनुहुन्छ । आधुनिक सोचका पढेलेखेका र बुझकी परिवार भएर पनि मलाई सहज भएको छ । त्यसमाथि मञ्जिलका दिदी–भिनाजु एकदमै समझदार हुनुहुन्छ । अर्को जातको भनेर मैले कहिल्यै फरक महसुस गर्नुपरेन ।’ विवाहपछि शीतल जीवनमा पहिलो पटक तीजको व्रत बसिन् । यसमा उनले आफैंलाई पनि रमाइलो अनुभव भएको बताइन् । फरक जात र संस्कारमा घुलमिल हुन पाउँदा अर्को संस्कृतिबारे धेरै ज्ञान बढ्ने उनको अनुभवले बताउँछ ।
अन्तरजातीय विवाहमा आर्थिक सशक्तीकरण र आत्मनिर्भरताले ठूलो भूमिका खेल्ने शीतलको भनाइ छ । श्रीमान् र श्रीमतीबीच राम्रो समझदारी भएन भने अन्तरजातीय विवाह धरापमा पर्ने उनले बताइन् । उनले भनिन्, ‘सर्वप्रथम त आफैं बलियो हुनुपर्छ ताकि कसैले केही कुरामा हेप्न र प्रश्न उठाउन नसकून् । अर्को मुख्य कुरा भनेको जुनसुकै जात र संस्कारको भए पनि असल मान्छेसँग जीवन बिताउने हो भन्ने सोच हुनुपर्छ ।’
उनीहरू दसैंमा मञ्जिलकोमा रातो टीका लगाउँछन्, शीतलकोमा सेतो टीका । यी दुवैको एक–अर्काको संस्कार र संस्कृतिप्रति आस्था, विश्वास र सम्मान छ । ‘काठमाण्डु ज्याज’ मा काम गर्दा सन् २०११ मा भेटेका शीतल र मञ्जिलको सांगीतिक यात्राका क्रममा निकटता बढ्दै गयो । सन् २०१७ देखि निरन्तर भेट र एकापसमा कुरा साटासाट हुने क्रम बढेपछि यिनीहरू विवाहको टुंगोमा पुगे । सन् २०१८ मा यिनीहरूले दुवैको संस्कार पछ्याउँदै विवाह गरे । मञ्जिलले भने, ‘पूर्वाग्रहीरहित समाज सिर्जना गर्ने हामी मानवको कर्तव्य हो । मैले जात र परम्पराभन्दा माथि उठेर अलग सोच राखें जसले मलाई अर्को संस्कार र परम्पराबारे थप ज्ञान बढायो ।’ शीतलको भनाइमा मञ्जिलकै कारण उनको जीवन सहज र रमाइलो भएको छ । घरमा सबै कुरा मिलाइदिने, आफूलाई धेरै बुझ्ने र माया गर्ने असल मानव पाएर आफ्नो जीवन सार्थक भएको उनलाई लाग्छ । मञ्जिल भने शीतललाई परफेक्ट वाइफ भन्न रुचाउँछन् । सानो परिवार र फरक संस्कृतिबाट आएको मान्छेले संयुक्त परिवारमा सवैलाई खुसी बनाएर राख्नु चानचुने कुरा नभएको उनको बुझाइ छ । आमाबाबु बन्दै गरेको यो जोडी विवाह भनेको ठूलो कुरा हो यसलाई खेलाँची नगरी धेरै सोचविचार गरेर गर्नुपर्ने धारणा राख्छन् ।


मानुषी यमी भट्टराई, केन्द्रीय सदस्य , जनता समाजवादी पार्टी / जेकेन्द्र श्रेष्ठ, केन्द्रीय सदस्य, जनता समाजवादी पार्टी
युवा नेतृ मानुषी यमी भट्टराईको जब राजनीतिकर्मी जेकेन्द्र श्रेष्ठसँग विवाहको कुरा चल्यो, मानुषीको परिवारतर्फ जातीय प्रश्न पटक्कै उठेन । तर जेकेन्द्रका परिवार तनहुँको गाउँमै बस्ने भएकाले आफन्त र छरछिमेकमा केही खासखुस चर्चा चलेको थियो । पछि समाजले केटीकी आमा त नेवार नै हुन् भनेपछि चित्त बुझाए । माला लगाएर उनीहरूको क्रान्तिकारी विवाह भएको हो । यसमा जेकेन्द्रले आफ्नो परिवारलाई पहिले नै कन्भिन्स गरिसकेका थिए ।
जेकेन्द्र र मानुषीको भेट पार्टी संगठनकै क्रममा भएको हो । मानुषी त्यसबेला प्रवास कमिटीबाट पार्टी संगठनको टान्सफरसहित त्रिवि प्रवेश गरेकी थिइन् । जेकेन्द्र भने पहिलेदेखि पार्टी संगठनमा आबद्ध भएर काम गरिरहेका थिए । उनी भन्छन्, ‘पार्टीभित्र वैचारिक संर्घष चल्दा हामी दुवै एउटै खेमामा परियो । सँगै काम गर्दै जाँदा विचार मिल्दै गयो । हामी ४ वर्षसम्म सम्बन्धमै रह्यौं ।
फेरि मानुषी जेएनयु गइन् । विवाहका लागि उनी २०७२ मा नेपाल आएकी हुन् । विवाहलाई लिएर मानुषीको परिवार अत्यन्तै खुसी थियो । तर मानुषी भने अत्यन्त स्वतन्त्र स्वभावकी, हुर्काइको तरिका अलग भएकी मान्छे, उनलाई लाग्थ्यो म विवाहका लागि बनेको मान्छे नै होइन, विवाह जस्तो गहन जिम्मेवारी निर्वाह गरेर बस्न सक्ने मान्छे नै होइन । तर विवाहपछिका हरेक खुड्किलामा उनलाई श्रीमान्ले साथ दिँदै गए । मानुषीले भनिन्, ‘विवाहपछि समाजको अत्यन्तै नयाँं पाटोमा परिचित भएँ । परम्परा, रीतिरिवाज, धर्म–संस्कृति केही कुरामा एक्सपोजर नपाएकी मलाई कतिपय कुरा असामान्य पनि लाग्थे । किनभने मेरी आमाको गुफा नराख्नु, बेल विवाह नगर्नु ठूलो क्रान्ति थियो उतिबेला । तसर्थ मलाई पनि टिपिकल महिला होइन, टम ब्वाय जसरी हुर्काइएको थियो ।’ विवाहपछि पनि स्वअस्तित्व र आफ्नो परिचयमा कुनै कमी नआएको र जेकेन्द्रको परिवारमा यो गर्नैपर्छ भन्ने कुनै बाध्यता नभएको मानुषीले बताइन् ।
अभिभावक बनेपछि यो जोडीमा थप परिपक्वता आएको छ । उनीहरू अझ सचेत र सजग बनेका छन् । ‘म आफै पनि लामो समयदेखि राजनीतिमार्फत महिला मुक्ति आन्दोनमा लागेको मान्छे, कुरीति, कुसंस्कार अंगाल्ने कुरै भएन । हाम्रोमा विवाहको कुनै पनि संस्कार भएन । मेरो सोचमा घरधन्दा बुहारीले मात्रै गर्नुपर्छ भन्ने छैन । विशुद्ध गृहिणीको अपेक्षा मेरो हुँदै होइन’ सम्बन्धबारे अझ खुल्दै जेकेन्द्रले भने, ‘छोरा युगीनको आगमनपछि सम्बन्ध अझै प्रगाढ बनेको छ । यति हुँदाहुँदै पनि कतिपय कुरामा आफन्तले यसले बुहारीलाई केही सिकाएन कि के हो भन्छन् ।’
छोरा जन्मिइसकेपछि मानुषीमा पनि मातृत्वपन बढ्दै गएको छ । उनले आफू अझै बढी बलियो भएको महसुस गरेको बताइन् । उनले भनिन्, ‘सन्तान भइसकेपछि हरेक सन्तानको अधिकारका कुरामा चासो हुँदो रहेछ, सरकारले बालबालिकाहरूका लागि के गरेको छ भन्ने कुरालाई गम्भीर रूपमा लिइँदोरहेछ । जेकेन्द्र निकै अग्रगामी र क्रान्तिकारी सोचका छन् र पनि कहिलेकाहीँ सांस्कृतिक कुरामा यी दुईको मतभेद हुन्छ । जेकेन्द्रले भने, ‘म जीवनलाई जीवनका रूपमा हेर्छु, मान्छेका भावना, आकांक्षाको पनि ख्याल गर्छु तर उहाँ प्रायः कुरामा वैज्ञानिक तथ्य खोज्नुहुन्छ, जे भनेको ठ्याक्कै त्यही हुनुपर्छ, समय तालिकाअनुसार चल्नुपर्छ । हामी दुवै सिक्ने क्रममा छौं, सिक्दैछौं ।’
मानुषीलाई जेकेन्द्र जिम्मेवार र फरक सोचका श्रीमान् हुन् भन्ने लाग्छ भने जेकेन्द्र मानुषीलाई श्रीमती, आमा, बुहारी तथा नागरिकका रूपमा जिम्मेवार व्यक्ति ठान्छन् ।

प्रेरणा मरासिनी, कूटनीतिक नियोगमा कार्यरत / योपेश प्रधान, स्पोर्टस ब्रोडकास्ट डाइरेक्टर
कुराकानीको सुरुवातमै कूटनीतिक नियोगमा कार्यरत प्रेरणा मरासिनीले भनिन्, ‘लभ म्यारिजको फाइदा, दुवै कल्चरबाट विवाह सम्भव भयो । नेवार दुई थरीका हुन्छन् एक थरी आफ्नै नेवार गुरु राख्ने, अर्काथरी बाहुन गुरु राख्ने । मेरा श्रीमान् बाहुन पण्डित राख्ने परेछन् । नेवारी संस्कृतिमा लुगा फेराउने काम हुँदैन तर हाम्रोमा हाम्रै कल्चरअनुसार सबै विधि गरियो । अन्माउने बेला गाडीलाई दोपट्टाले छोपियो । त्यो उनीहरूको कल्चर हो ।’ घर गइसकेपछि माछा, अण्डा, रक्सी सगुन दिने गरियो । ससुराले बुहारीको खुट्टामा पाउजु लगाइदिने नेवारी परम्पराले प्रेरणालाई सशक्त महसुस गरायो । उनले भनिन्, ‘मलाई त्यो अत्यन्तै नौलो र उत्साहित क्षण लाग्यो साथै अत्यन्तै प्रगतिशील पनि ।’ गुठीमा नलागेको र घरमा नेवारी भाषा नबोल्ने भएकाले विवाहपछि उनलाई खासै अप्ठ्यारो छैन । उता स्पोर्टस ब्रोडकास्ट डाइरेक्टर योपेश प्रधान सुरुवाती दिनमा आफूहरूले एक–अर्कालाई मन पराइरहेको घरमा थाहा नभएको बताए । उनले भने, ‘घरमा जाने–आउने भइरहन्थ्यो । उनको घरमा ल्यान्डलाइनमा फोन गर्दा बुवाले निक्कै इन्क्वायरी गर्नुहुन्थ्यो । सिम्रिका भाउजूलाई घरमा पुर्‍याउन जान्थें । पछि थाहा दिँदा थोरै समस्या भएको थियो कारण उनीहरूकोमा कसैको पनि अन्तरजातीय विवाह भएको रहेनछ । म त अभिभावकसहित हात माग्न घरैमा गएको हो । पहिलेदेखि चिनजान भएकाले खासै अप्ठ्यारो भएन । हाम्रो विवाहपछि उनीहरूको परिवारमा अर्को जातसँग विवाह गर्नेहरू थुप्रै निस्किए ।’
विवाहपछि प्रेरणलाई नौलो घरमा गएजस्तो अनुभव भएन किनभने योपेशको परिवार मोर्डन र प्रगतिशील विचारधाराको छ । ‘हामी पूजा गर्दा चामल पखालेर अक्षता बनाउँछौं तर उनीहरूको सुख्खा चामल चढ्छ । उनीहरूको जेमा पनि सगुन दिने चलन छ तर सगुनमा राख्ने सामग्रीमा पनि उनीहरूको घरमा परिमार्जित भएको रहेछ’ प्रेरणाले भनिन्, ‘मेरा दुईवटा छोराको सवालमा पनि यो हाम्रो चलन होइन यो नगर भन्ने छैन । हामी एक–अर्काको संस्कृतिलाई अत्यन्तै सम्मान गर्छौं । योपेशलाई मेरो घरमा अत्यन्त शालीन ज्वाईं मान्छन् । संयुक्त परिवारमा बस्दा दर पकाएर समेत खुवाउनुहुन्थ्यो सासूआमाले जब कि उनीहरूकोमा तीज हुँदैन ।’
दुवैको हुर्काइ–बढाइ र चालचलन फरक ढंगले भएको बताउँदै योपेशले भने, ‘वसन्तपुरको भोजमा हातले खानुपर्ने थियो उसले चम्चाले खान्छु भन्यो । यस्ता सानातिना कुराबाहेक अन्य समस्या आएका छैनन् । उनीहरूको घरमा ज्वाईं र भान्जा–भान्जीलाई एकदमै मान्छन् । रमाइलो लाग्ने भनेको ससुरालीमा टीका लगायो कि पैसा आयो । जुन हाम्रोमा हुँदैन । अर्को कुरा मेरो जन्ती जाँदा रक्सी राखेका थिएनन् । टीका लगाएपछि ससुराले पैसा दिनुभयो, केटाहरूले रक्सी नदिएको सट्टा पैसा दिएर घर गई रक्सी खा भनेको होला भनेर खुब हँसाए ।’
प्रेरणाका अनुसार नेवारकहाँ घरका मान्छेले पहिलो वर्ष माइती जाँदा सबै जोरजाम गरिदिन्छन् । उनी पहिलो पटक माइती जाँदा सगुनमा रक्सी राखेर पठाएका थिए । यो देखेर प्रेरणा दङ्ग मात्रै परिनन् रमाइलो समेत मानिन् । मच्छिन्द्रनाथको रथ तान्दा ढोगिन भनेर श्रीमान् रिसाएको क्षण उनी अहिले पनि सम्झन्छिन् । उनले भनिन्, ‘दसैंमा पैसा–मसला राखेर सासू– ससुरालाई ढोग्छु, तीजको व्रत बस्छु । यसमा योपेश पनि इन्जोय गर्छन् । ठूलो छोरालाई इन्द्रजात्राको रथ तानेको, लाखे नाचेको खुब मन पर्छ । यसरी नै हाँसीखुसी, दुवैको संस्कार र भावनालाई सम्मान गर्दै हाम्रो जीवन अगाडि बढिरहेको छ ।’ छोराहरूमा दुवैतिरका रीतिरिवाज सरेको र उनीहरूलाई दुवै कल्चरसँग परिचित गराइरहेको यी दुई बताउँछन् । योपेशको नजरमा प्रेरणा बुझकी श्रीमती हुन् भने प्रेरणा आफूले ज्ञानी श्रीमान् पाएको बताउँछिन् ।

 

ऋतिका श्रेष्ठ, बिएस्सी नर्सिङ तथा गायिका / रूपकराज बोहरा, इन्जिनियर 
भारतको बैंग्लोरमा भेट भएका ऋतिका र रूपक ख्यालख्यालमै नजिक हुन पुगे । सुरुमा मिल्ने साथी भएका यी दुईको कुन बेला प्रेम बस्न पुग्यो थाहै भएन । ऋतिकाले भनिन्, ‘बैंग्लोरमा म नर्सिङ र उनी इन्जिनियरिङ गर्दै थिए । विद्यार्थी जीवनमा कति चुनौती हुन्छन् सबैले जीवनमा एकपटक भोगेकै हुन्छ । त्यही क्रममा हामी दुईको भेट भयो । हरेक व्यक्तिलाई सहयोग गरौं भन्ने रूपकको स्वभावले मलाई तानेको थियो ।’ ऋतिकाको समूहमा होस्टल महँगो भएपछि घर भाडामा लिएर बस्ने कुरा चलिरहेको थियो । त्यसबखत रूपकले धेरै सहयोग गरेका छन् । रूपकले भने, ‘उनलाई मात्र होइन सबैलाई आफूसक्दो सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने मेरो सानैदेखिको स्वभाव हो । त्यही क्रममा मैले ऋतिकालाई पनि सहयोग गरेको थिएँ ।’ साँझपख इभिनिङ वाकमा जाँदा उनीहरूबीच धेरै कुरा सेयरिङ हुन्थ्यो ।
एकपटक रूपकको समूह गोवा जाने भयो । उनीहरूलाई बिदा गर्न ऋतिका जब रेलवे स्टेसन पुगिन् तब उनलाई भित्रैदेखि नमज्जा लागेर आयो । ऋतिकाले भनिन् ‘उनी गएपछि मलाई उनको एकदमै याद आउन थाल्यो, नरमाइलो लागिरह्यो । दुई–चार दिनका लागि जाँदा त यस्तो हुन्छ भने सधैका लागि छुट्टिँदा के होला भन्ने सोच्न थालें । मलाई उनको बानी परिसकेको रहेछ । त्यसपछि महसुस भयो यही नै प्रेम रहेछ भन्ने ।’ रूपक पनि गोवाका लागि प्रस्थान गर्दा ऋतिकालाई निकै मिस गरेको सुनाए । उनी फर्किएपछि दवैले एक–अर्कालाई वास्तविक प्रेम गर्ने ठम्म्याइ भयो ।
पढाइ सकेर ऋतिका नेपाल फर्किइन् भने रूपकको पढाइ बाँकी भएकाले उतै बसे । लामो दूरीमा रहेकाले अफेयर्समा भएको सात वर्षपछि मात्र यिनीहरूको विवाह भयो । विवाहका लागि कुरा गर्दा आफ्नो परिवारबाट केही नराम्रो प्रतिक्रिया नआएको ऋतिकाले बताइन् । रूपकले भने १ वर्षअघि नै आफ्ना अंकललाई ऋतिकाको हात माग्न पठाइसकेका थिए । रूपकले भने, ‘हाम्रो परिवार स्वतन्त्र र आधुनिक सोच राख्ने खालको छ, जातभन्दा पनि केटी राम्री भए ठीक छ भन्ने कुरा आयो ।’
ऋतिकाका अनुसार आफ्नातिरबाट नेवारी पण्डित गुरजु राखेर नेवारी परम्पराअनुसार विवाह गरियो, नेवारी रीतिबाटै कन्यादान दिएर पठाए, रूपककातर्फ उनीहरूकै संस्कारअनुसार पुरोहित राखेर सबै विधिविधान पूरा गरियो । ऋतिकाले भनिन्, ‘हाम्रो नेवारी कल्चरमा गोडा धुने काम हुँदैन । त्यसमा उनीहरूले कुनै आपत्ति जनाएनन् । रूपकको परिवार अत्यन्तै सहज र स्वतन्त्र विचारधाराको भएकाले कुनै पनि कुरामा केही प्रतिक्रिया छैन । म आफैं पनि जिम्मेवार बुहारी हुँ, हरेक कुरा सोचेरै गर्छु ।’
नेवार जातको सुरुमा हात माग्न जाँदा केटा पक्षले सगुन लिएर आउँदा साडी नै ल्याउने चलन छ, तर ऋतिकालाई सजिलो बनाइदिन ससुराले कुर्ता–सुरुवाल लिएर आएका थिए । रूपकलाई पनि ऋतिकाको माइती पक्षमा गरिने चालचलन एवं परम्परा रमाइलो लाग्छ । नयाँ संस्कृतिमा घुलमिल हुन पाउँदा आफूले धेरै नयाँ कुरा सिक्न पाएको उनको भनाइ छ । उनले भने, ‘सम्बन्ध बिताउने हामी दुईले हो । सम्बन्धमा जात, धर्म, समाज, परम्परा मूलतत्व होइनन् । एक–अर्कालाई राम्ररी बुझ्नु, दुवैको भावनालाई कदर गर्नु र एक–अर्काका बानी–व्यवहारलाई सम्मान गर्नु सम्बन्धका कसी हुन् ।’

Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
समाज

जन्मान्तर कति र किन ?

- सुजाता मुखिया

केस–१
मोरङ, विराटनगरकी प्रभा दाहाल एउटा मात्र सन्तान हुर्काउने सोचमा थिइन् । तर, हुर्कदै गरेको सन्तानले पछि एक्लोपन महसुस गर्न थाल्यो । पहिलो सन्तान छोरी भएकीले उनले दोस्रो नजन्माउने अठोट गरेकी थिइन् । तर, प्रभाले आफ्नी छोरीको एक्लोपन हटाउन १० वर्षपछि फेरि अर्को सन्तान जन्माइन् ।

केस–२
भक्तपुर, गठ्ठाघरकी सीता केसीका पाँच सन्तान छोरी भएपछि उनी छोराको आशमा थिइन् । उनले २५ वर्षपछि छोरा जन्माइन् । ‘छोरा नै चाहिन्छ’ भन्ने सोच भएको समाजका कारण लामो समयको अन्तरमा उनले अर्को सन्तान जन्माइन् ।

केस–३
काठमाडौं, कोटेश्वरकी अमृता थापाले पहिलो सन्तान १६ वर्षको भएपछि दोस्रो जन्माइन् । जागिरका कारण एउटै सन्तानमा चित्त बुझाए पनि दोस्रो पटक गर्भ रहेकाले उनले गर्भस्थ शिशु जन्माउने निर्णय गरिन् । ४५ वर्ष भइसकेकीले गर्भपतन गराउँदा स्वास्थ्यमा समस्या आउला कि भनेर उनले धेरै वर्षको अन्तरमा दोस्रो सन्तान जन्माइन् ।
माथिका त केही प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हुन् । हरेक आमाबुवाका लागि शिशु जन्माउनु सौभाग्य हो । कतिपयले बाध्यताका कारण धेरै वर्षको जन्मान्तर राख्ने गरेको पाइन्छ । समाजशास्त्री मीना उप्रेतीले भनिन्, ‘जन्मान्तर धेरै वर्ष राख्नुमा आर्थिक स्थिति, आमाको स्वास्थ्य, वैदेशिक रोजगार प्रमुख कारण हुन् ।’ पछिल्लो समय एकल सन्तान हुर्काउने चलन बढ्दो छ । परिवारको चाहनाले दोस्रो सन्तान जन्माउने योजना धेरैले बनाएका हुन्छन् । यसकारण पनि दुई सन्तानबीच जन्मान्तर धेरै वर्ष हुने गरेको उनको भनाइ छ ।
वर्ल्ड हेल्थ अर्गनाइजेसन (डब्ल्युएचओ) का अनुसार पहिलो र दोस्रो सन्तानको जन्ममा लगभग २४ महिनाको अन्तर हुनु जरुरी हुन्छ । उक्त अवधिमा महिलाको स्वास्थ्य पूर्णरूपमा ठीक भइसकेको हुन्छ ।
विभिन्न अध्ययनले दुई सन्तानबीच कम्तीमा १८ महिनाको फरक हुनु जरुरी भएको देखाएको छ । दुई सन्तानबीचको जन्मान्तर कम भए ‘प्रि–म्याचुयर डेलिभरी’ हुनुका साथै कम तौलको बच्चा जन्मिने खतरा बढी रहन्छ ।
ललितपुरस्थित निदान हस्पिटलकी स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ मीरा थापाले सन्तानबीचको जन्मान्तर गर्ने कुरा आमाबुवाको निजी विषय भएको बताइन् । ‘तर आमा र बच्चाको स्वास्थ्यका लागि दुई बच्चाबीच जन्मान्तर राख्नु जरुरी छ’ उनले भनिन् । ‘पहिलो बच्चालाई जन्म दिएपछि आमा शारीरिक तथा मानसिक रूपमा पूर्ण स्वस्थ नभएसम्म दोस्रोको बारेमा सोच्नु हुँदैन । दोस्रो बच्चा जन्माउने योजना बनाउँदा आमाको स्वास्थ्य कस्तो छ भन्ने कुरामा ध्यान दिनैपर्छ ।’
दुई सन्तानबीच जन्मान्तर धेरै कम भए बच्चालाई स्तनपान गराउँदा समस्या आउँछ । सन्तानलाई आमाको दूध पर्याप्त मात्रामा खान पुग्दैन । त्यतिमात्र नभई आमालाई पनि आराम गर्ने समय मिल्दैन । दुईवटा बच्चाको जिम्मेवारी एकैपटक पूरा गर्न गाह्रो हुन्छ । डेढदेखि दुई वर्षको अन्तर धेरै राम्रो मानिन्छ । महिला गर्भावस्था र सुत्केरी भइसकेपछि पुनः शरीरको रिकभर हुन समय लाग्छ । तर, दुई सन्तानबीच धेरै ग्याप रहँदा आमा र बच्चाको शारीरिक स्वास्थ्यमा खासै असर नपर्ने जिकिर डा.मीराको छ ।
पछिल्लो समय धेरैजसो अभिभावकले आफ्नो पढाइ र करियरको चक्करमा ढिलो बच्चा जन्माउने वा दुई बच्चाबीच धेरै उमेरको अन्तर राख्ने गरेको पाइन्छ । यसले आमाबुवालाई सन्तान हुर्काउन सहज त हुन्छ तर बच्चाको हकमा त्यो हुँदैन । धेरै अन्तर हुँदा सानो बच्चाको तुलनामा ठूलोमा गहिरो मानसिक असर पर्ने मनोविश्लेषक वासु आचार्यको भनाइ छ । ‘यस्तोमा उनीहरूमा आफू एक्लो भएको महसुस गर्छन् । त्यसको असर उसको पढाइमा पनि पर्न जान्छ । उसलाई ‘एडजस्ट’ गर्न गाह्रो हुन्छ’ उनले भने, ‘किनभने यो उमेरमा उसले आफ्नो
अवस्थाबारे सामना गर्न जानेको हुँदैन । ३–४ वर्षभन्दा बढी अन्तर भएका बच्चाहरूमा यो समस्या देखिन्छ ।’ उनका अनुसार साना बालबालिकाले सधैं हीनताबोध महसुस गर्छन् । उनले हेपिएको महसुस गर्छन् । धेरै वर्षको भन्दा एक–दुई वर्षको अन्तरका बच्चाबीच सम्बन्ध राम्रो बन्छ । सँगै खेल्ने, पढ्ने हुँदा उनीहरूले एक्लो महसुस गर्दैनन् ।
वासुको मतसँग समाजशास्त्री मीना सहमत छिन् । ‘धेरै उमेरको अन्तर हुँदा ठूलो बच्चा बुझ्ने भइसकेको हुन्छ’ उनले थपिन्, ‘त्यसले गर्दा भाइ वा बहिनी जन्मनुअघि सबै कुरा (सम्पत्ति) मेरो थियो अब बाँडिने भयो भन्ने डरले उनीहरूबीचको सम्बन्ध बिग्रन सक्छ ।’

फाइदा
- एउटा बच्चा हुर्किसकेपछि अर्को जन्माउँदा उसलाई पूरै समय दिएर हुर्काउन सकिन्छ । हेरचाह गर्न सजिलो हुन्छ ।
- बच्चा ठूलो भइसकेपछि उसको हेरचाह गर्नु पर्दैन । ऊ आफ्नो काम आफै गर्ने भइसकेको हुन्छ । स्कुल जाने, कपडा मिलाउने, खाना खाने आदि काममा उसलाई सहयोगको आवश्यकता पर्दैन । सानो बच्चाको पनि राम्रोसँग हेरचाह गर्ने भइसकेको हुन्छ ।
- पहिलो बच्चाले पनि सानो बच्चाको हेरचाह गर्न सक्छन् । पढाइमा सहयोग गर्न सक्छन् । त्यसैले आमालाई सजिलो हुन्छ ।

बेफाइदा
- नवजात शिशुप्रति ईर्ष्या जाग्छ । पहिलो बच्चाले उनलाई माया
नगरेको महसुस गर्छ ।
- उसले आफूतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न विभिन्न किसिमको वहाना बनाउन सक्छ । कहिलेकाहीँ त नराम्रो बानीको पनि विकास हुन सक्छ ।
- धेरै वर्षको अन्तर राख्दा बच्चाको हेरचाह गर्ने तौरतरिका बिर्सन सकिन्छ । दुई बच्चामा एक–अर्काबीच लगाव हुँदैन ।
- सानो बच्चा सधैँ ठूलो बच्चासँग डराएर बस्छ । धेरै वर्षको अन्तरको कारण उनीहरू खुलेर रमाउन, खेल्न सक्दैनन् ।
- सानो बच्चाले हीनताबोध महसुस गर्छ ।

‘बढी जन्मान्तरले मानसिक असर’

वासु आचार्य, मनोविश्लेषक
दुई सन्तानबीच उमेरको धेरै अन्तर हुँदा आमा र बच्चामा कस्तो मानसिक असर देखिन सक्छ ?
एउटा सन्तान जन्माइसकेपछि अर्को जन्माउँदा धेरै वर्षको अन्तर भएमा सबैभन्दा बढी मानसिक असर पहिलो बच्चालाई पर्न जान्छ । सानोको बुद्धि विकास भएपछिमात्र उसलाई असर गर्ने भयो । परिवारका सदस्य, छरछिमेकले पनि अर्को बच्चा जन्मने भएपछि ‘तिमीलाई अब माया गर्दैनन्’, ‘तिम्रो सबै खेल्नेकुरा वा सामग्री भाइ वा बहिनीको हुने भयो’ ‘तिम्रो सम्पत्ति खाने अर्को आउने भयो’ भनिदिन्छन् । उसले कसैलाई पनि यो कुरा सेयर गर्न सक्दैन । ऊ एक्लै तड्पिँदै बस्छ । उसको स्वतन्त्रता खोसिन्छ । जसकारण उसलाई नकारात्मक प्रभाव पर्छ ।
त्यस्तै, आमामा पनि मानसिक असर देखिन्छ । पहिलो बच्चा हुँदा परिवारमा बेग्लै उत्साह छाउँछ । परिवारका सबै सदस्यले हेरचाह गरिदिने, श्रीमान्को सहयोग पाउने हुन्छ । तर, दोस्रो सन्तान हुँदा पारिवारिक सहयोग कम हुन्छ । हरेक कुराको व्यवस्थापन गर्न गाह्रो हुन्छ, जसले गर्दा आमा तनावग्रस्त परिस्थितिबाट गुज्रन्छिन् ।

यस्तो अवस्थामा कसरी परामर्श दिन सकिन्छ ?
धेरै अन्तर राखेर सन्तान जन्माउँदा अभिभावकले पहिलोलाई सहज वातावरण बनाइदिनुपर्छ । बच्चालाई उसैको खुसीका लागि घरमा नयाँ बच्चा आउन लागेको भनिदिनुपर्छ । ‘तिम्रो एक्लोपन हटाउन तिम्रा लागि साथी ल्याइदिएको’ भन्न सकिन्छ । अथवा छरछिमेक कसैको उदाहरण दिन सकिन्छ । ‘उनीहरू सँगै बस्दा, खेल्दा कत्ति रमाइलो गर्छन् तिमीलाई पनि त्यस्तै रमाइलो हुन्छ’ पहिलो बच्चालाई भनिदिनुपर्छ ।

‘धेरै ग्यापले समस्या’

मीना उप्रेती, समाजशास्त्री
बच्चामा धेरै ग्याप नहुँदा उनीहरू सँगै खेल्ने, पढ्ने, हुर्कने, सोच्ने गर्छन् । झगडा गरे पनि उनीहरू मिलिहाल्ने स्वभावका हुन्छन् । एक–अर्कामा रिसइबी र इगो हुँदैन । तर, उमेर धेरै अन्तर हुँदा ठूलो बच्चा निकै बुझ्ने भइसकेको हुन्छ । उसलाई ‘सबै सम्पत्ति मेरो हो’ भन्ने भइसकेको हुन्छ । त्यसकारण घरमा नयाँ सदस्यको आगमन हुँदा सम्पत्ति बाँडफाँड हुने भयो भन्ने मनमा भय हुन्छ । जसले गर्दा उनीहरूको सम्बन्ध राम्रो हुँदैन । अर्को, जति पनि कुरा बच्चाले आफू बच्चा हुँदा सिक्छ त्यही नै उसले ठूलो भएपछि आफ्नो जीवनमा लागू गर्छ । जसका काररण बच्चा सानो हुँदा आना भाइबहिनीसँग जस्तो सम्बन्ध स्थापित भएको छ, पछिसम्म त्यस्तै रहन्छ । भन्नुको अर्थ, सँगै हुर्केका बच्चाहरूमा एक–अर्काप्रति माया, प्रेम, आत्मीयता, सद्भाव बढी रहन्छ र उनीहरू ठूलो भइन्जेल यो कायम रहन्छ । धेरै ग्याप हुँदा दुई बच्चाबीच यही आत्मीयता देखिँदैन । उनीहरूमा ईर्ष्या एवं रिसको भावना हुन्छ, जुन पछिसम्म रहन्छ । सानोमा बच्चा रिसाउने भए पछिसम्म पनि रिसाउँछ । उसले माया गर्न जान्दैन । जसले समाजमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको हुन्छ ।


दुई बच्चाबीच जन्मान्तर किन हुन्छ त ? यसका विभिन्न कारण हुन सक्छन् । आमाको स्वास्थ्य तथा आर्थिक कारणले पनि यो हुने भयो । अहिलेका अभिभावकलाई दुई वा त्यसभन्दा बढी बच्चा जन्माउँदा उनीहरूलाई राम्रोसँग शिक्षा–दीक्षा दिन सकिँदैन भन्ने चिन्ता रहन्छ । वैदेशिक रोजगारीका कारण पनि दुई बच्चामा उमेरको अन्तर रहन्छ । यो उनीहरूको बाध्यता हो । अर्को महत्वपूर्ण कारण पहिलो बच्चा छोरा भयो भने जन्मान्तर हुन्छ । पहिलो बच्चा छोरा भयो भने अर्को बच्चा जन्माउने कष्ट गर्दैनन् तर छोरी भयो भने तुरुन्तै अर्को बच्चाका लागि योजना बनाउँछन् । छोरा एक्लो भएको महसुस हुन्छ र उसलाई साथीको आवश्यकता पर्ने रहेछ भनेर अर्को बच्चा जन्माउँछन् । त्यसैले उमेरको अन्तर हुन जान्छ ।

‘चार वर्षसम्मको अन्तर राम्रो’

मीरा थापा, स्त्री एवं प्रसूति रोग विशेषज्ञ

दुई सन्तानबीच कति वर्षको अन्तर राख्दा राम्रो हुन्छ ?
सामान्यतया डेढदेखि चार वर्षसम्मको अन्तर राख्दा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ । दुई सन्तानबीच एक वा डेढ वर्षको फरक राख्दा उनीहरूबीच गहिरो सम्बन्ध त रहन्छ तर आमाको स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ ।

धेरै वर्ष जन्मान्तर राख्दा के आमा र बच्चाको स्वास्थ्यलाई असर पार्छ ?
शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर त पार्दैन । अन्तर राख्दा अझ पहिलो बच्चाले राम्रो स्याहार–सुसार पाउँछ । तर कति वर्षको अन्तर राख्ने भन्ने कुरा आमाको उमेरमा पनि भर पर्छ । पछिल्लो समय ढिलो विवाह गर्ने र प्रायः पढाइ, करियर बनाएरमात्र बच्चा जन्माउँछन् । जसका कारण उमेर गइसकेको हुन्छ र धेरै अन्तर राख्दा आमाको स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ । गर्भावस्थाको दौरान जटिलता आउन सक्छ । उमेर अलिक बढी भएपछि बच्चा जन्माउँदा उच्च रक्तचाप र मधुमेह देखिन सक्छ । अर्को कुरा सामान्य (नर्मल) डेलिभरी भएकाले चाँडै बच्चा जन्माउन सक्छन् तर अप्रेसन गरेका आमाले कम्तीमा पनि दुई वर्षको अन्तर राख्नैपर्छ ।

Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84